Mostrando entradas con la etiqueta Emigración gallega: Pais Vasco. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Emigración gallega: Pais Vasco. Mostrar todas las entradas

7/9/21

Os galegos do exército republicano en Euskadi

 "A colonia de mariñeiros galegos en Pasaia (Gipuzkoa) combate nas rúas donostiarras o 22 e 23 de xullo de 1936. A súa intervención móstrase decisiva para evitar que a cidade caia nas mans dos fascistas

Son homes combativos e concienciados, afiliados na súa meirande parte ao sindicato da CNT El Avance Marino. Tamén atopamos socialistas e comunistas dos sindicatos La Polar e La Unión Marítima. Unha vez teñen a capital baixo control o 24, dá comezo o asedio aos cuarteis de Loyola, e alí permanecen até a súa rendición o día 28. 

Diante dos muros dos cuarteis falece o tenente de Asalto, Justo Rodríguez Rivas, natural de Verín, traizoado por unha bandeira branca levantada polos sitiados.

De seguida, partidas de milicianos galegos espállanse pola provincia para facer fronte ás columnas de requetés enviadas polo xeneral Mola desde Navarra.

Son días de improvisación e de ledicia revolucionaria que se van ver truncados coa case absoluta conquista de Gipuzkoa ás portas de outubro de 1936. A guerra troca neste intre. O nacemento o 7 de outubro de 1936 do Goberno Provisional de Euskadi, presidido polo jeltzale José Antonio de Aguirre Lekube, vai promover a creación dun verdadeiro exército vasco. 

Os galegos no Euskadiko Gudarostea

O 27 de outubro, no Diario Oficial do País Vasco decrétase a militarización das milicias de voluntarios. Desde finais de setembro, as organizacións esquerdistas veñen de encadrar os seus efectivos en batallóns, debido á afluencia dos milicianos guipuscoanos. 

Cada organización recruta os homes entre os seus afiliados, recepciona e xestiona os equipos que logo portan milicianos e gudaris. No intre no que se conta co número suficiente de homes, fórmase un batallón e o estado maior encárgase de asignarlle un número e de armalo.

Unha vez cumprido este trámite, o batallón depende xa do xefe do corpo de exército vasco. Mais na práctica continúan tendo moito peso as decisións e ordes que emanan do seo da formación política ou sindical que os patrocina. O 7 de novembro de 1936 nace de maneira oficial o Exército de Euskadi ou Euskadiko Gudarostea cun total de 75 batallóns e 40.000 efectivos, aos que hai que sumar outros 15.000 repartidos xa na fronte.

Os mariñeiros galegos recalan principalmente en batallóns da CNT, aínda que tamén atopamos galegos en batallóns adscritos á ideoloxía comunista e socialista. Destacan o batallón número 21 CNT, número 1 “Bakunin” e o batallón número 30 CNT, número 6 “Celta”. 

O 3 de decembro de 1936, o xornal Euzkadi Roja recolle a solicitude, en nome do “Celta”, do capitán Manuel Lampón Ríos (A Pobra do Caramiñal) e do tenente José Paz Davila (posiblemente da Pobra do Caramiñal) dunha bandeira “que leve como emblema algo que simbolice a rexión galega”.

A Mariña Auxiliar de Euskadi nútrese tamén de galegos, dada a súa experiencia mariñeira. Algúns deixan a súa vida na costa biscaíña, como é o caso de Antonio Álvarez Domínguez (Pontevedra), Manuel Basanta Rodet (San Cibrao, Cervo) ou Francisco Fernández García (Mugardos).

Os galegos evadidos na loita contra o fascismo

Á colonia galega en Euskadi súmanse aqueles evadidos por mar da Galiza ou aqueles que conseguen “pasarse” ao exército da república. 

De feito na fronte de Araba as desercións de soldados galegos convértense nun verdadeiro problema. A frecuencia coa que se dan as evasións leva o tenente coronel Camilo Alonso Vega a dirixir un escrito a Burgos para denunciar unha práctica que lle preocupa en exceso. 

Nas unidades despregadas as desercións afectan maioritariamente a soldados galegos e cataláns. O militar tenta explicar as causas, “unha gran propaganda agochada na retagarda”. Non se fían dos soldados galegos. Sirva como exemplo disto a nova publicada o 3 de decembro de 1936 no xornal El Pueblo Vasco, quen recolle que “ao atacar as nosas forzas o pobo de Murua, entregaranse a elas 97 soldados rebeldes e un sarxento. 

Algúns en unión deste último que foi quen comezou a rendición (...) a maioría destes soldados, que esta tarde chegaron a Ubiñea (...) son galegos e acaban de chegar a Murua procedentes de Logroño”. Este grupo de pasados son os primeiros galegos que van formar parte do batallón disciplinario de Euskadi, son o xerme da compañía disciplinaria do capitán Eliseo Pancorbo, oriúndo de Donostia. Axiña chegarán a ela máis galegos. A partir de entón esta compañía tamén será coñecida como a dos galegos.

A perda de Bilbo para a república o 19 de xuño do 37 obriga o Euskadiko Gudarostea a repregarse cara a Santander. O avance das forzas fascistas semella imparábel e xa en agosto moitos dos milicianos galegos depoñen as súas armas en Santoña debido ao controvertido pacto que os jeltzales asinan co “Corpo Truppe Volontarie” italiano. Agárdalles un futuro incerto. Outros conseguen chegar ata Asturias para continuar a loita."                (Serxio Balchada, Nós, 02/09/21)

6/5/21

'Sitio Distinto': a emigración galega en Euskadi e a súa pegada cultural

 "Hai máis dunha década, Davide Cabaleiro foi dar co barrio bilbaíno de Masustegi durante unha viaxe de lecer a Euskadi. Entre casas de arquitectura popular, pequenas rúas e leiras, puido ver na televisión dun bar un partido do Liceo de hóquei, beber unha Estrella Galicia e escoitar falar en galego. Alí e daquela comezou a cavilar sobre unha idea que agora, xa como residente no País Vasco, colle forma a través do filme documental Sitio Distinto. Unha historia entre dous pobos, proxecto aínda en elaboración que conta a historia da emigración galega naquela terra no último século e a estreita relación xerada entre as dúas culturas. 

O director e produtor do filme achara naquela visita casual a Masustegi, barrio agora céntrico, unha especie de Galicia en miniatura. E descubrira como familias galegas inmigrantes aproveitaran nos anos 50 un baleiro legal do franquismo (que impedía a derruba de toda construción iniciada con polo menos tres paredes e un teito) para construír o seu peculiar espazo vital. "Aproveitaban a noite para, entre todos, iniciar a construción das súas vivendas; ao día seguinte, ao chegar a Garda Civil, o tellado estaba feito e xa non se podía facer nada", conta. Os terreos, mercados antes a un industrial mineiro, xa eran seus. E o minifundismo espallouse tamén nesta curiosa localización que reproduce mesmo as construcións típicas do país. 

Masustegi é un dos barrios con forte presenza galega que serve como base dun documental que estará listo a finais de ano e percorre os vínculos, máis aló de tópicos, entre Euskadi e Galicia. Como as localidades de Sestao, Barakaldo, Eibar, Ermua e Ondarroa. Ou Trintxerpe, barrio construído en Pasaia para acoller os mariñeiros galegos que aló foron traballar e que conta cunha das primeiras rúas que se lle dedicou no mundo a Castelao.

A fita viaxa entre Euskadi e Galicia, entre gaitas e acordeóns, entre ambas literaturas e costumes. E conta co testemuño de galegos afincados no País Vasco ou con forte relación con el, así como de vascos vinculados á cultura galega. Un dos protagonistas, e que tamén serviu como inspiración para o documental, é Isaac Xubín,  creador do primeiro dicionario galego-euskera , tradutor e premio 2015 de tradución do Etxepare Euskal Institutoa por Tempo de exilio, de Joseba Sarrionandia. Tamén aparecen Antón Reixa, Xurxo Souto, o bertsolari Xabier Amuriza ou o produtor musical Kaki Arkarazo, entre outros moitos.

"Entre os dous pobos sempre houbo un gran contacto entre artistas e creouse unha rede de tecido cultural moi interesante", lembra Cabaleiro, que leva anos vivindo en Euskadi e manexa o éuscaro coma se fose natural de Zarautz ou Hondarribia. O obxectivo tamén do filme é "traspasar o tópico", ese equivocado -como tantos- "e difundido por certos poderes fácticos" que vincula os galegos de Euskadi unicamente co polbo, a empanada, as gaitas ou a Garda Civil. E, mentres explica, traslada anécdotas de galegos falando entre eles en vasco sen decatarse da orixe común das súas familias ou de caseríos onde a linaxe orgullosa de carteis en forma de apelidos ten máis Suárez e Castro que Goikoetxea ou Landaluze. 

O documental serve para facer un percorrido histórico da emigración e destacar a "realidade cultural propia galega" creada en Euskadi durante os máis de 120 anos que dura xa a emigración do Atlántico ao Cantábrico. E para "prestixiar o idioma", unha lingua que é a terceira máis falada no País Vasco tras o castelán e o éuscaro.

En Euskadi hai, na actualidade, algo máis de 50.000 galegos de orixe dun total de máis de 100.000 persoas emigradas nas últimas décadas. Para Cabaleiro, "e sen ningún ánimo de ofender", unha proba evidente da forte realidade cultural galega creada no País Vasco e da súa importancia e pegada resúmese nunha comparación. "Tan só en Gipuzkoa hai máis de 50.000 estremeños". Pero a idiosincrasia propia non chegou ao nivel dun pobo que se ve tamén nos nomes das rúas, en moreas de centros, en asociacións culturais, en programas de radio, na lingua mantida ou no contacto intenso coa terra que os acolleu. "A pegada cultural que deixou a cultura galega foi moito máis grande do que podería ser polo número de galegos, xa desde hai moito tempo, desde a nai de Manuel Murguía, natural de Oiartzun, até agora", explica o director e produtor.

Cabaleiro amósase moi satisfeito coa acollida que están a ter as presentacións do documental, tanto en Galicia como en Euskadi, así como co interese amosado por institucións e diferentes entidades. Prevese que sexa lanzado en festivais de documentais e que a ampla rede de asociacións e centros culturais da emigración galega sirva tamén para difundilo. Será un percorrido polo Sitio Distinto, o que atopaban os galegos que alí chegaban e o que os vascos achaban ao introducirse en Trintxerpe ou Masustegi, onde a lingua, os costumes e a cultura eran -e aínda son- algo diferentes. Pero cada vez máis e mellor esturadas."                (Miguel Pardo, Praza Pública, 27/05/21)





6/7/18

Los gallegos de Trintxerpe formaron un grupo muy cohesionado, de mucho carácter, con su fábrica de hielo, sus rederías, sus bares, su pulpo, su ribeiro y su idioma, hombres, mujeres y niños siempre en gallego. Llegó el obispo y casi termina en el agua con su coche y su chófer, los gallegos se habían rebelado. Como consecuencia, la comunidad de Trintxerpe fue excomulgada de la iglesia católica. Un caso único...

"Koldo Izagirre (Altza-Pasaia, Guipúzcoa, 1953) es uno de los autores más imaginativos de las letras vascas. Con una fértil trayectoria tanto en prosa como en poesía, es un apasionado explorador e innovador de los lenguajes narrativos. La memoria histórica es el tema que más ha cultivado en su prosa  (...)

Al describir el puerto de Pasaia, hablas de los estibadores vascohablantes, los marineros gallegos y alemanes.

Había dos muelles principales, nosotros vivíamos en el muelle cuadrante o muelle avanzado, que es una prolongación de forma cuadrada en la mitad del muelle trasatlántico, a donde llegaba el tráfico industrial y comercial en general. Los buques traían chatarra, madera, maquinaria, incluso trolebuses de Londres, usados, de dos pisos, con su publicidad y todo. Estuvieron funcionando varios años en las líneas de Donostia.

 También se descargaba sal, carbón de cock, azúcar, plátanos, café, fosfato, pirita, papel para pasta… La carga-descarga supone un mundo de papeleos, seguros, consignatarios y consulados, pero, fundamentalmente y mucho más visible, un mundo de relaciones entre personas, entre barco y tierra, bodega y muelle, entre muelle y vagón o camión, es decir, entre marineros y trabajadores. 

No había contenedores, mucho género venía a granel y lo que no venía a granel venía en sacos, y todo aquello exigía mucha mano de obra, peonaje. Un montón de gente en cubierta guiando las maniobras de la grúa y paleando en bodega, otro montón de gente recibiendo la mercancía en los vagones o en los camiones y recogiendo los restos que caían alrededor… 

A todo aquel hormiguero hay que añadir los trabajadores del propio puerto, encargados del mantenimiento y de las reparaciones: mecánicos, electricistas, engrasadores, enganchadores, albañiles, pilotos, gruistas, guardas… Todo era una mezcla de hablas técnicas y de idiomas diferentes. 

Había un tráfico muy grande de barcos con pabellón alemán y holandés, y se oía mucho alemán, mucho euskara entre los estibadores y los guardas, el castellano dominaba entre la gente de oficinas, y también oía frases sueltas de inglés, que ya era el habla franca de los puertos europeos.

¿Y el otro muelle?

El muelle pesquero. En algunos momentos, exagerando, casi se podía pasar de un lado a otro de barco en barco, por la cantidad de ellos que había. Los grandes barcos se dedicaban al bacalao, iban a Terranova. Otros a alta mar, quince días, un mes, a Gran Sol, fundamentalmente, hacia la plataforma de Irlanda. Todo eso ya no tenía nada que ver con la pesca tradicional o lo que podría ser un típico puerto pesquero. 

Era parte de un puerto industrial, y la pesca también era industrial: grandes mareas, grandes redes, grandes congeladores… Pero también había una infraestructura de rederías, talleres de cuidado de buques, etc. que constituía otra industria, un montón de oficios que también eran parte del puerto, aunque fuesen empresas autónomas. 

Era una zona de mucho movimiento, porque se necesitaban reparaciones inmediatamente, los muelles estaban llenos de chispas de soldadura, había botellas de acetileno en el suelo cada dos por tres... A la vista destacaban el colorido de los barcos y la herrumbre de bastantes de ellos. Al olfato, el gasoil y el salitre de las redes. Al oído, el habla de los habitantes de Trintxerpe, hombres, mujeres y niños siempre en gallego.

Los gallegos aparecen con bastante frecuencia en tus narraciones…

Los gallegos llegaron en grupo hacia 1916-17, contratados para romper una huelga. Llegaron, se unieron a la huelga y se quedaron en Trintxerpe, uno de los distritos de Pasaia, frente al muelle pesquero, con su fábrica de hielo, sus rederías, sus bares, su pulpo, su ribeiro y su idioma. 

Formaron un grupo muy cohesionado, de mucho carácter. Muy castigado también, accidentes, enfermedades profesionales, hundimientos… Y muy marcado políticamente. 

A Trintxerpe, durante la Segunda República, la prensa de derechas le puso el mote de la Meca Roja. Fue más anarquista que comunista, sacaron una revista, Avance Marino, muy combativa. Fueron de los primeros en huelgas y en el frente antifascista, y formaron el Batallón Bakunin n.º 1, que anduvo por todo el frente vasco… Pasaia y Gipuzkoa en general le deben mucho a Trintxerpe. 

En los años sesenta, un cura, Serafín Esnaola, hizo mucha labor social. Cuando la iglesia pasó a ser parroquia, la jerarquía católica nombró como párroco a un cura de otro distrito. Trintxerpe se lo tomó mal, ellos querían a Esnaola. 

Llegó el obispo a la ceremonia y casi termina en el agua con su coche y su chófer, los gallegos se habían rebelado. Como consecuencia, la comunidad de Trintxerpe fue excomulgada de la iglesia católica. Un caso único. Trintxerpe da para mucho, está llena de historia.

¿Y los vascos nativos?

Durante la Segunda República, una zona importante del puerto habían sido de la CNT, y en el muelle comercial y transatlántico tuvo mucha fuerza la UGT, podían parar el puerto: “No descargamos”, y ya está. Una de las primeras células comunistas de Gipuzkoa nació en Pasaia. La formó Juan Astigarribia, que luego sería consejero de obras públicas en el gobierno de Aguirre durante la guerra. Astigarribia fue la bestia negra de la patronal y de la policía, intentaron liquidarlo más de una vez. El mundo nacionalista prácticamente no existía en el puerto, solamente en oficinas.

¿Y tu familia?

De pequeño, saqueando cajones, encontré en casa un carnet muy bonito del sindicato ELA-STV con la fotografía de mi tío Jose Luis, hermano de mi madre, ebanista. Tenía varias cotizaciones selladas. Gremio de la madera, 1932. 

Supongo que para entonces ya habría oído cosas de la guerra y de la República, porque era un tema habitual en las tertulias de los domingos que teníamos en casa hasta que mi hermano se marchaba al cine o al fútbol. Pero aquel descubrimiento me dio qué pensar: mi madre tenía guardado en casa algo peligroso… No puedo decir con exactitud qué edad tenía cuando lo supe, pero creo que era un chaval, porque mi hermano es nueve años mayor que yo y mis padres hablaban con él de muchas cosas. 

Yo me quedaba con todo sin intervenir. Lo que supe fue que un hermanastro de mi padre, Miguel Errasti, fue fusilado por los fascistas. Otro hermano directo, Esteban, fue atropellado y muerto en la gasolinera Larramendi de Donostia por un teniente coronel que conducía borracho. Mi madre era ideológicamente nacionalista. Mi padre no era nacionalista, era una especie de republicano vasquista, bastante anticlerical en el fondo, aunque iba a misa.

 Mi madre nació en 1917, mi padre, en 1913. La Segunda República coincidió con la juventud de ambos, y siempre decían que fueron los mejores años de sus vidas. Mi madre era la hija menor de una sidrería de Astigarraga, y nos solía contar que, en Semana Santa, venían los comunistas de Hernani a comer y beber con un cordero atado en una cruz, una especie de procesión atea. Y se echaba a reír.

Y, en plena juventud, el alzamiento monárquico-fascista...

Los famosos bous de la marina de guerra vasca eran pesqueros de Pasaia, artillados. Los cañones del fuerte de San Marcos mantuvieron alejado al Almirante Cervera, un cañonero que bombardeaba y hacía pirateo desde varias millas. Pasaia y, especialmente, Trintxerpe nutrieron la resistencia con voluntarios de primera línea que actuaron rápidamente para sofocar el alzamiento de los cuarteles de Loiola, en Donostia.

 En el distrito de Antxo, el cine, que se había abierto en 1924, funcionó como cuartel de aseo y descanso para las fuerzas que acudían al frente de Irún. Mis padres no se conocían aún.(...)"          (Entrevista a Koldo Izagirre , Antoni Trobat y Daniel Escribano , Sin Permiso, 25/06/2018

15/6/18

A súa bisavoa chegará a Euskadi andando. Dixéronlle que en Bilbao había traballo, ela non sabía onde estaba esa cidade, así que botou a andar

"Homenaxear a toda a poboación galega que chegou aquí,  a comezos dos anos 90 era máis de 100.000 persoas de procedencia galega  que vivía en Euskadi,  e que a día de hoxe son 53.000.  Estes datos non suman fillos nin fillas.  

A finalidade de Sitio Distinto é contar unha historia,  homenaxear á xente que fixo posible historia e  dignificar a emigración galega.  Cando eu cheguei aquí  hai oito anos, vin estudar a Donosti  atopei unha realidade que era  unha emigración galega moi forte. 

Tamén atopei unha  realidade galega moi topificada. O da gaita,  o da empanada e o marisco. Pero dentro da emigración atopei unha realidade moito máis forte. Había vínculos culturais vinculos lingüísticos. Era unha comunidade que mantiña viva a súa cultura aquí.

A emigración galega en Euskadi vive de costas ao que pasa en Galicia?
Eu diría que todo o contrario. Faría paralelismos coa emigración italiana e irlandesa en Estados Unidos. Eles están recoñecidos como nacións pero nós non, pero a realidade dos galegos e galegas en euskadi nalgúns casos, están máis conectados o que pasa en Galicia que o que pasa en Euskadi. 

Existe una presenza galega dentro do desenvolvemento social e político en Euskadi?
 
Creo que existe presenza galega en todos os niveis da vida social e política en Euskadi,  mesmo  a nivel industrial. Os emigrantes que crearon grandes empresas aquí, e hoxe en día cunha presenza moi alta.
 
No teu documental describes  a emigración galega en tres fases. Cando foron esas fases e cales foron os lugares the principal acollida de galegos e galegas?
 
Comezou a finais do século XIX,  xente para traballar nas minas de ferro da marxe esquerda da ría de Bilbao. Daquela precisábase man de obra para as minas. 

A segunda vaga Chegou coa industrialización e a fundición de ferro. Seguían chegando a área de Bilbao e logo foron ampliando cara ás vilas da costa. Logo dentro da ditadura franquista houbo un boom  industrial,  que chamou por máis man de obra. 

O factor de chamada galego cara a Euskadi  viña por  zonas.  No barrio de Trintxerpe  falamos de xente de Porto do Son, Bueu,  que eran persoas que segundo chegaban chamaban por outras para ir traballar. Dependendo da zona de Euskadi varía a presencia galega. Pero  non están misturados,  en cada lugar é unha procedencia distinta.
 
Que casos particulares che chamaron máis a atención?
 
Pois coñecer  a historia dun batallón de galegos antifranquista  vinculados á CNT no barrio de Trintxerpe,  ou que  a xente para chegar aquí tardaba un día en bus. Por iso me fascinou a historia de una señora que me contou que a súa bisavoa chegará a Euskadi andando. Dixéronlle que en Bilbao había traballo,  ela non sabía onde estaba esa cidade,  así que botou a andar. 

E o nome de Sitio Distinto documental porque o elixiches?
 
Unha,  por que a xente que chegaba Euskadi chegaba a un sitio distinto, outra   que para a xente de aquí os galegos crearon barrios que eran sitios distintos. En cidade  e vilas entras  en barrios cunha realidade sociolóxica distinta. 

Hai un barrio  en Bilbao  con moitas tendas galegas,  os xoves chegan os produtos galegos e fórmanse verdadeiras ringleiras diante desas tendas. As seguintes  xeracións  integráronse na sociedade vasca. E o terceiro punto é  Antón Reixa.  Para romper todos os tópicos, pon moita forza  entre os vínculos creados entre os dous pobos.
 
Cal foi a reacción que viches entre o público galego?
 
A presentación oficial foi no Cineuropa en Compostela. Estivemos en Lugo,  Ferrol,  Rianxo e a ultima presentacion foi no teatro Colón da Coruña  diante de seiscentas persoas. A sensación que nos transmitiron foi que lles gustou ver a realidade  da emigración galega noutros lugares. 

O proxecto foi posible gracias á colaboración da televisión pública vasca. Da Televisión de Galicia  recibimos un silencio  moi grande. Pero si tivemos o apoio da Deputación de A Coruña,  do Concello de Pontevedra ou do Concello de Rianxo.  colaboración de certos entes públicos.  Pero no da Televisión de Galicia."                 (Galicia Confidencial, 08/06/18)

13/4/18

Y la quinta provincia gallega se fue a la guerra


 El batallón Bakunin, en el monte de San Pedro, febrero 1937 (Fundación Anselmo Lorenzo)

"Josetxo Fariña Chans podría tener una jubilación tranquila, aprovechando una pensión bien ganada tras 35 años navegando por medio mundo. Pero él prefiere el movimiento. “A mí me gustaba correr, siempre me gustó correr”, explica quien todavía camina por Trintxerpe a un paso ultrarrápido, ágil y quizá hasta temerario para tener 85 años, un oído no muy fiable y haber pasado recientemente una operación de cataratas que le quitará visión durante unas semanas. 

Ahora, a su pesar, su pequeña libreta de unos 7x10 centímetros se encuentra en modo reposo en el bolsillo de su txamarra. Durante unas semanas lo va a tener difícil para leer lo que escribe. Los años de apuntes son, desde su operación, una masa informe de cuadrículas y letras borrosas.

Esta libretilla lleva acompañando a Josetxo Fariña durante años, desde un tiempo después de haberse jubilado. En ella, el trintxerpetarra guarda cualquier tipo de información histórica del barrio, desde la más rocambolesca —“a veces me encuentro con señoras por la calle y me cuentan no sé qué de su hermana, pues yo lo apunto”— hasta otras con más peso en la historia del barro. De hecho, gran parte de la libreta de Josetxo está cubierta con los nombres de los cientos de personas que el barrio de Trintxerpe se dejó luchando en el Ejército de Euzkadi durante la Guerra Civil.

El ejercicio de memoria histórica de Fariña, como muchos le conocen en el barrio, no acaba ahí. También, en otros folios ya de un tamaño A4 más respetable, sueltos pero ordenados, Josetxo ha apuntado a mano más de mil nombres, la mayoría de ellos milicianos de alguno de los batallones que contaba con voluntarios de Trintxerpe. Muchos nombres y apellidos vascos. Muchos más, gallegos.

Todos ordenados y jerarquizados, cada uno con el nombre de su batallón, la fecha de fallecimiento, el lugar donde cayó en batalla. En algunos casos, hasta su lugar de nacimiento, aproximado la mayoría de las veces. Un trabajo colosal a vistas de cualquiera, aunque no a la de Josetxo —ni siquiera antes de la operación—, que se quita mérito al respecto. ¿Que por qué lo hizo? “Pues porque nadie más lo quiso hacer”.

Esto suele ocurrir con la historia de los perdedores, que casi nadie la cuenta. Porque los nombres que Josetxo Fariña ha ido escribiendo en su libreta 7x10 son los de los perdedores. En ellos se transmite la tristeza de vidas olvidadas, de pescadores que se fueron a morir por unas montañas muy lejos de la casa donde nacieron. 

Más de mil nombres que funcionan a modo de antología del perdedor: de soldados que perdieron su vida, niños que perdieron familia, de gallegos que perdieron su hogar y de un barrio que, sin duda, perdió la guerra.    

Uno de los mil nombres es el de su padre, Ramón Fariña Amigo, vecino del pueblo coruñés de Corme, en plena Costa da Morte. Fariña Amigo cayó luchando en el 37 con el Batallón Celta cerca de Otxandio, en Vizcaya. 

En otra de las páginas escritas por Josetxo Fariña asoma José Domínguez Villar, de Redondela (Pontevedra), padre de otro Josetxo trintxerpetarra y amigo de Fariña. Domínguez Villar fue otro de los muchos gallegos que falleció en Otxandio, en medio de la Batalla de Villarreal. Y también, como Ramón Fariña, era pescador y gallego. Porque por aquel entonces eso era todo lo que se podía ser en Trintxerpe. 

La llegada

Trintxerpe es, o más bien fue, un pedacito de Galicia en la ría de Pasaia. Un enjambre obrero desperdigado por las faldas del Monte Ulía —“antes todo esto era campo”, suele repetir sin cesar Josetxo Fariña cuando pasea por el barrio—, justo al otro lado de la muga que marca dónde Donostia deja de ser Donostia y pasa a ser el resto de Guipuzkoa. A Trintxerpe se le ha conoce desde hace años como la ‘quinta provincia gallega’. 

Por sus calles de esquema irracionalista, todavía se puede escuchar a los más mayores hablar gallego de A Costa da Morte, comer un buen pulpo á feira en O’Romeral o encontrar una calle dedicada a Castelao.

 Pero ya, todo esto, es en 2018 más un eco del pasado que una realidad. Ningún ámbito del barrio tiene ya tanta influencia gallega como las esquelas, que muestran cada día el final de las generaciones emigrantes que llegaron desde Galicia antes y después de la Guerra Civil.

La quinta provincia nació en la segunda década del siglo XX, se podría decir que hija del desdén de una madre donostiarra y la pobreza de un padre gallego. Aquellos años, Donostia vivía su belle époque particular. Recatada y señorial, destino de asueto para élites, la urbe donostiarra no quería que su estilo de vida se enfangase con el incipiente desarrollo del puerto industrial y la llegada de mano de obra barata. 

Así, porque toda fiesta de lujo necesita su propio basurero, Donostia tiró su puerto hacia la Bahía de Pasaia, al otro lado del Monte Ulía, como quien lanza la monda del plátano al otro lado de un muro de tres metros y se alegra de cuán limpia está su casa.

Por esos mismos años, los armadores de la zona se dieron cuenta de algo clave para el devenir de esta historia: por el precio que les suponía contratar a un arrantzale euskaldun, combativo, organizado y protestón, se podían ir al otro lado del Cantábrico, llegar a Galicia y traerse a 10 marineros gallegos, con fama de buenos trabajadores y abnegados. Y el trasvase no se hizo esperar. Ahí estaban el óvulo y los espermas. 

Entre 1916 y 1936 llegaron a la bahía de Pasaia miles de gallegos para trabajar en la pesca industrial del puerto, a los que los armadores hacinaron en unos cuantos edificios construidos bajo el caserío Trintxer, en la cara del Ulía que da hacia la bahía de Pasaia. Los edificios pasaron a ser conocidos como Trintxer-pe, que en euskera significa “debajo de Trintxer”.

La jugada, parecía, les había salido redonda a armadores y bon vivants de la capital guipuzcoana. Donostia podía seguir siendo el retiro señorial en el que se había convertido y en Pasaia la industria pesquera había encontrado en los inmigrantes gallegos al empleado perfecto: abnegado, trabajador, callado y dócil. 

Pero, claro, hubo un pero. Un detalle que se les escapó a todos: el efecto contagio. Según pasaron los años, las ideas socialistas que sus compañeros euskaldunes llevaban al puerto de Pasaia fueron haciendo efecto en las familias gallegas. En los años 30, un 75% del barrio estaba enrolado en sindicatos anarquistas o de izquierdas. 

Y, para alarma de la alta sociedad donostiarra, solo un 7% iba a misa los domingos. “Tierra pagana”. “Agujero bolchevique”. O, más rimbombante todavía, “meca del sóviet rojo”. Esos eran algunos de los sobrenombres que se le pusieron a Trintxerpe al otro lado del Ulía, monte que servía ya como frontera intraspasable entre la belle époque y el desarrollismo desenfrenado.

Tan solo 20 años después de haberse formado, el golpe fascista del 14 de julio de 1936 cogió al Trintxerpe en estado de efervescencia, tras varias huelgas y manifestaciones que habían dejado un reguero de muertos en el barrio. 

El sindicato El Avance Marino, vinculado a la CNT, contaba con la mayor representación en el distrito, seguido de sindicatos comunistas y de UGT. En palabras del historiador gallego Dionisio Pereira, “nacía, pues, la ‘quinta provincia gallega’ con unas apreciables señales de identidad izquierdistas, ácratas y proletarias”.

La odisea

El golpe de estado de Franco marca el comienzo de una etapa de unos dos años que acaba convirtiendo al Trintxerpe en un “barrio de perdedores”, en palabras de Josetxo Domínguez y Josetxo Fariña. En los primeros meses de guerra, los emigrantes gallegos formaron parte de las milicias que participaron el asalto al cuartel donostiarra de Loyola, en los combates de Peñas de Aya y en la batalla de Irún.

 Nada estaba demasiado organizado ni preparado en el bando de las milicias. Tampoco había armas o equipamiento para todos. Para casi nadie, más bien. El histórico anarquista guipuzcoano Chiapuso llegó a contar que los pescadores de las Rías Baixas y de A Costa da Morte fueron a combatir por los escarpados riscos de Peñas de Aya vistiendo sus katiuskas, haciendo frente a unos requetés carlistas que llevaban tiempo preparándose para la guerra en la montaña.

A los pocos meses, en octubre del 36, Gipuzkoa fue abandonada por aquel primer e improvisado ejército republicano. Del Trintxerpe no se fueron solo los milicianos, sino también gran parte de las familias que lo poblaban. Según la historiadora Rosa Gª Orellán, allí solo quedaron los gatos. En esto discrepa Josetxo Fariña: “También quedaron las ratas”. “Los fachas”, completa, por si no quedaba claro.

Las de los dos Josetxos, junto con la mayoría de familas del Trintxerpe, se marcharon en barcos hacia Bilbao. Ahí comenzó una nueva fase de la guerra. La que llevó a los gallegos a combatir por decenas de montes vascos —Kalamua, Otxandiano, Txibiarte, Amboto, Sollube, Artxanda—, convirtiéndolos en una especie de mendizales improvisados. 

En ellos, quién sabe cómo, aguantaron todo un invierno frente a los envites de los ejércitos del general Mola.

Mientras, las familias de los milicianos y milicianas que no habían ido a combatir al frente se quedaron en Bilbao intentando sobrevivir a las condiciones de una ciudad en guerra. La madre de Josetxo Fariña, Josefa Chans Cousilla, no lo consiguió y falleció por enfermedad a los 23 años. 

También una hermana de Josetxo moriría a los dos años, víctima de otra enfermedad. “Era una especie de almacén, sucio y al raso en el que nos echábamos a dormir, me acuerdo también de las alarmas por bombardeo”, recuerda Josetxo Fariña de su paso por aquel Bilbao. Tan solo tenía cinco años.

Con Bilbao como último bastión del Gobierno Vasco, más de 1.000 gallegos se repartían por el frente de guerra, divididos entre decenas de batallones del Ejército de Euzkadi, la mayoría vinculados a la CNT. El Batallón Celta, como muestra su propio nombre y lema —“milicias antifascistas galegas”—, fue uno de los que acogió a más gallegos de Trintxerpe.

 El batallón Bakunin también contó con una importante presencia de gallegos y llegó a convertirse en una de las unidades más destacadas dentro del Ejército de Euzkadi, participando entre otras en la ofensiva sobre el monte Txibiarte.

Allí, a pocos kilómetros de este pico alavés, vive Sergio Balchada, historiador pontevedrés afincado en Amurrio y experto en el batallón Bakunin. No es la primera vez que, recorriendo las lomas del Txibiarte, Sergio se encuentra casquillos de bala, cascos o cajas de munición. Hoy en día, todavía se pueden ver claramente el rastro de las trincheras, de los nidos de ametralladora y los canales de comunicación excavados por el batallón Bakunin.  

Satxa, como lo suelen conocer, considera que por lo menos unos 150 gallegos del Trintxerpe o de la zona de Pasaia combatían en el Bakunin. “Pasaron más de medio año aquí”, explica, “desde octubre del 36 hasta mayo del 37”. 

A poco más de 200 metros, al otro lado de un valle que ahora sirve de pasto para vacas, se situaron durante meses los requetés carlistas. “En este sector y por gran parte del frente los dos bandos solían hacer treguas de unos minutos, se intercambiaban productos que uno de los dos bandos tenía o, si tenían familia del otro lado, preguntaban por ella”, explica Balchada.

En mayo del 37 da comienzo la continua retirada que lleva al Ejército de Euzkadi a su rendición final en agosto de ese mismo año, en la localidad cántabra Santoña. El momento que puso punto final a la extraña guerra de los gallegos de Trintxerpe, a los milicianos del Bakunin y del Celta y del resto de batallones. 

Al menos su guerra fue una peleada por gente que sabía, y mucho, del mar, de pesca, de trabajar y de luchar cada día. Pero que no conocía nada sobre la guerra. Sus primeras actuaciones están plagadas de anécdotas que reflejan esta ausencia de capacidades militares. En los primeros días de guerra el sindicato trintxerpetarra El Avance Marino asaltó un barco de la marina atracado en Pasaia, conocido como ‘torpedero nº3’. 

El objetivo era llegar a la Bahía de la Concha para bombardear el Hotel María Cristina, donde se atrincheraban con fusiles los partidarios del golpe de estado. Finalmente, los cañones del navío acertaron en todos sitios menos en su objetivo, y el ataque se detuvo. 

Pocos días después, en el asedio del Cuartel de Loyola, los mandos tuvieron que explicarles a los milicianos que, en un asedio como aquel, la gente no se podía ir a dormir a casa, que aquello era una guerra. Cerca del Txibiarte, ya con meses de guerra detrás, un soldado alemán se fue de paseo en su día libre y, sin saber muy bien cómo, cruzó líneas enemigas y nidos de ametralladoras vacíos. 

 Siguió caminando y acabó por llegar a un pueblo, donde llamó la atención de los locales por su vestimenta, pulcra y poco habitual en el bando republicano. La voz se corrió y la escuadra encargada de vigilar el frente salió corriendo tras él. Estaban en un caserío. Celebrando un cumpleaños. No lo dieron atrapado.

Tristemente, se supone que con el tiempo y el paso de la guerra todos estos hombres y mujeres se hicieron mejores militares. Aguantaron el frente durante meses frente a un ejército que aunaba tercios, soldados marroquíes, italianos y regulares, dirigidos por Mola. Según Balchada, la orografía, pero también la estoicidad, de toda esta gente hizo que la resistencia fuese posible hasta mayo del 37, cuando la guerra en Euskadi empieza a decantarse del lado nacional.

 El Bakunin se marcha a defender la cima del Sollube y, ya en retirada continua, el cinturón de hierro bilbaíno. Por su parte, el Celta, el batallón del padre de Josetxo Fariña, deja el Kalamua y se retira hacia el Otxandiano. Luego al monte Artxanda. Luego Bilbo. Y Cantabria. Y luego, ya, la nada. La rendición total del Ejército de Euzkadi en Santoña y, con él, el de los más de 1.000 gallegos que lucharon en él. Pescadores en su mayoría que solo conocían el mar y que, irónicamente, fueron a perder vidas y su libertad montaña, tras valle, tras montaña.

El fin

Las de los Josetxos y muchas otras familias del Trintxerpe acabaron regresando al barrio, cruzando la frontera de Francia en Irún cerca del año 1938. Antes de la derrota final del Ejército de Euzkadi habían abandonado Bilbo en barcos. Pero la provincia gallega que se encontraron no se parecía en nada a la que habían dejado. 

Era, ya, el barrio de perdedores de los años 40. Un barrio de familias sin padres y de gente de mar que perdió casi todo en las montañas. Un barrio sin vida y con hambre, sin sindicatos y con represión, al que Josetxo Fariña llegó solo con su abuela y su hermano pequeño.

“Mi abuelo se había quedado en Bilbao esperando otro barco, no cabía en el nuestro. Al final pudo llegar, y menos mal. Si no llega a haber venido, a mi abuela la hacen desaparecer y a nosotros nos mandan con alguna familia por ahí. Eso se hizo mucho en aquella época”, comenta Fariña.

La posguerra fue dura en Trintxerpe. Pescar no era factible debido a la Segunda Guerra Mundial. La escasez era lo normal y los paseos, también. Sin embargo, el tiempo acabó por absolver a la quinta provincia. Un cura jesuita y nacionalista de apellido Esnaola llegó como referencia para los niños de un barrio perdido.

 Poco después de la guerra continental, la pesca se retomó y en los 50 a Trintxerpe se le comenzó a conocer como “la mina de oro” o la “Nueva California”. La pesca de bacalao se convirtió en el salvavidas de la comunidad. El Trintxerpe y los habitantes de la quinta provincia acabaron por encontrar la vida, otra vez, en el mar, alejados de las montañas que tanto le quitaron.

Ahora, 80 años después de que bajo el caserío Trintxer solo quedasen los gatos —y las ratas—, portugueses y africanos han tomado el testigo de los gallegos como comunidades inmigrantes más notables. Mientras, muchos de los que llevan apellidos gallegos visten ya txapela y hablan euskera. 

Cada día más, la herencia gallega se ciñe a la nomenclatura y solo reductos como el Fato Cultural Daniel Castelao luchan por mantener viva esta llama que, pese a todo, se apaga.
Por su parte, rápido aunque cada vez menos, Josetxo Fariña seguirá paseando por el barrio para seguir grabando su historia bolígrafo en mano, toda vez que su operación de cataratas se lo permita. 

Pequeño pero fuerte; duro, bravo y tozudo. Anarquista convencido. Protestón. Niño huérfano de guerra que acabó por solucionarse la vida por Terranova y los mares de medio mundo. Con apellidos gallegos pero que ya pocas palabras recuerda en el idioma de sus padres. ¿Qué mejor metáfora que él mismo y su historia para definir a este barrio?

Y en el bolsillo de su txamarra, en esa libretilla cuadriculada de 7x10 centímetros, el mayor ejercicio de memoria histórica que se haya hecho por sus padres, por el padre del otro Josetxo y por todos los gallegos y gallegas de la quinta provincia que se fueron a morir y a luchar contra la barbarie por las montañas de Euskadi."                   (Fernando Mahía, CTXT, 21/03/18)

21/10/15

Os gaiteiros galegos que tocan baixo a ponte da A8 en Barakaldo


"Dicía Castelao “que ditoso daquel que sempre viviu e morreu na terra onde naceu”. Tamén dicía o rianxeiro que os casteláns cando emigran venden todo o que non poden levar e cargan ao lombo até co xergón da cama porque non pensan en volver.

 Porén, os galegos seguimos pensando na volta á nosa terra verde e mar de orballo cando estamos lonxe dela e levamos a nosa cultura no maxín para intentar construír unha Galiza que nos faga mais agradábel a estadía aló onde nos atopemos. Isto último (e que nunca é tarde para aprender) pódese comprobar ao falar cos sesaxenarios gaiteiros do grupo de gaitas “Os Recunchos das pontes” de Barakaldo. Venlle o nome ao grupo porque o lugar onde ensaian é debaixo dunha ponte da Autovía do Cantábrico (A-8), que está fronte ao Bilbao Exhibition Centre.

Este grupo de gaitas está composto por Anxel Francisco Rivero, nacido nunha aldea de Oímbra; Eugenio Sánchez Veiga (Gendo), de Sobrado dos Monxes; Xosé Fernández Castro, da parroquia de Toques, Melide; Agustín Reboredo Carlín, da Vila de Cruces; Benigno Ramos Barreiro, de Melide, e a alma mater do grupo: Roberto Mendoza, nacido en Lalín, a quen desde neno chamaron Castelao pola semellanza das gafas e agora séguenllo a chamar polo seu amor a terra, amor a Galiza que tamén lle profesan os seus compañeiros.

Todos empezaron a tocar a gaita entre os anos 2010 e 2011 ao sentir morriña e por ser algo do noso país, como di “Gendo”. Todos, menos Xosé Fernández, que aprendeu algo en Rekalde no ano 2010, pero xa leva case tres anos nos Recunchos, aprenderon e empezaron a tocar a gaita no grupo despois de prexubilarse aos sesenta anos. 

Xosé, aínda que era fillo de gaiteiro, nunca collera antes a gaita, “agora para min é unha forma de relaxarme e de que se me pase o tempo voando, pois aínda que algún día se vexa un máis decaído, porque isto é duro, despois volvo, porque lévalo dentro e a tradición tira”.

Di que ao oír tocar a gaita, tanto aquí como no pobo, o sangue móveselle. Ao igual que os seus compañeiros está contento neste recuncho, “pero si houbera outro sitio que estivera mais abrigoso igual deixábamos este”.

 Ánxel Francisco empezou a tocar con sesenta e dous anos debaixo da ponte no ano 2010. Asegura que o feito de tocar a gaita cambiouno moito, “na miña casa sempre houbo gaitas pero eu nunca quixen tocar, ademais apartábame delas”. “Agora gústame e póñome a pensar por que non aprendería antes, porque agora podía sabela tocar ben e así non; agora estou aprendendo porque me entrou a morriña, a morriña da gaita”, sinala. 

Sabe o duro que é pasar alí os días de inverno, peroa pesar do frío que fai, aquí vimos todos os días e non nos cansamos, aínda que as veces quedan os pés fríos que parecen bloques de xeo. Aínda así aguantamos. Aguantamos coa moral e por moi mal que nos preste vir nunca pensamos en deixalo, pois ao escoitar a gaita, ou cando tocamos, sentimos un formigueiro, e sentir iso é como... eu que che vou falar!”

Outro que sente morriña ao oír tocar a gaita, “porque é algo do noso país”, é Gendo Sánchez, quen despois de xubilado daba uns paseos polo lugar e ía sempre ver os gaiteiros. Estaba un anaco con eles e animárono a se unir, “entón pregunteilles que facía falta e no mes de maio do 2011 presenteime coa gaita diante de Roberto Mendoza, que era o que levaba o grupo, e aínda o leva, e empezamos pouquiño a pouco. É incríbel, porque eu non pensei que polo menos ía saber inflar a gaita”. Di que xa se coñecían de antes, pero o feito de tocar a gaita supuxo para eles mais compañeirismo e amizade.

A pesar do sacrificio que supón nunca pensou en deixalo,  “agora estiven uns días no hospital e tiña unhas ganas de vir aquí con esta xente… Vimos aquí todos os días menos o sábado (que imos ao Centro Galego) e o domingo”.  “Todos os días do ano vimos aquí, aínda que sexa hora e media, vimos. Mellor estariamos noutro sitio, pero igual é o costume de estar aquí”, afirma.

 “Se por exemplo nos meten no pavillón do Bilbao Exhibition Centre non nos atoparíamos tan ben”, salienta. “Cando imos ao Centro temos tambor e bombo, pero aquí solo temos a pandeireta porque para traer ese material necesitamos vir en coche… non imos vir chovendo co bombo por aí adiante”.

 Benigno empezou a tocar a frauta no Centro Galego no outono de 2010 e ao ano seguinte empezou coa gaita que lle mercou a Seivane. “A min sempre me gustou escoitar a gaita e cando vin en Melide pasar uns gaiteiros díxenlle a meu pai que agora, de xubilado, igual me poñía a aprender a tocar a gaita, e díxome: Quen, ti? Ti non tocas a gaita nin que te maten a paus

Apunteime no Centro Galego aínda que me parecía imposíbel, pero poñéndolle moitas ganas… xa non dou pena”, confesa. Benigno sinala que agora está contento, “aprender a tocar foi o mellor que puiden facer, pois vimos para aquí e estamos desde as dez e media até as doce e media e algún día até a unha. Pásanse esas horas entre amigos que nin te das conta”. “Se nos desen outro sitio máis adecuado para poder ensaiar non viríamos aquí e pasaríamos menos frío. As gaitas aquí soan moi ben, pero... no inverno é sinceramente duro”, engade.

O único do grupo que non toca a gaita é Agustín, que se encarga da pandeireta e tamén canta nalgunhas pezas. Leva en Euskal Herria desde o ano 1967 e nel represéntase o drama da emigración con toda a súa crueza. “Vin cando tiña 15 anos, só polo mundo, coa maleta e mil pesetas prestadas. O malo é que non me collían en ningún lado para traballar porque non tiña a idade, pagábanme como pinche e non me chegaba para a patroa, á que tiven lle que pagar seiscentas pesetas adiantadas. 

Tamén lle paguei catrocentas ao autobús que me trouxo. De aí que quedara a dúas velas... Non tiña aquí familia e paseinas canutas”, di.Despois, na General Eléctrica amañáronme o do carné poñendo que tiña máis anos e xa fun cobrando setecentas á semana, entón xa me quedaban cen para a tarxeta do tren. Logo estiven trinta e seis anos de condutor dos autobuses e agora estou xubilado por contrato de relevo”, explica.

Agustín conta que “vin que esta tropa paraba aquí diariamente e xunteime a eles para tocar a pandeireta, que nunca na vida a tocara. Ao primeiro daba golpes sen ton nin son, pero a base de dar golpes, ir oíndo e ensaiar, imos levando o ritmo. Vimos aquí todos os días aínda que chova. Ao primeiro era unha novidade e a xente que andaba paseando parábase a mirar, pero agora xa están afeitos e veno como algo normal e corrente”. Quere destacar o ben que se levan no grupo e que, de vez en cando, algún trae unha larpeirada.

Séntese orgulloso de seguir falando galego despois de tantos anos emigrado, “sempre o falei, ademais casei cunha chairega de Guitiriz e sempre o falamos na casa. Eu mameino desde neno e... teño levado mais paus por falalo! Había un mestre estremeño que nos facía falar o castelán cando alí na aldea non o sabía ninguén e a cada palabra en galego un pau do estremeño”.  

A Agustín gustaríalle que os Centros e as institucións galegas actuaran doutro xeito de cara a nosa cultura e non que non promovesen tantas sevillanas e bailes de salón, “porque en Sevilla non fan de gaiteiros nin na televisión de Sevilla ves cousas nosas, e na de Galiza ves moitos andaluces no Luar ou noutros programas, a televisión galega debía facer mais pola cultura da nosa terra”.

Pero Agustín non soamente canta e toca a pandeireta, pois tamén é un amante da poesía e fai coplas que canta logo cos gaiteiros. Quéixase de que non tiveran ocasión de empezar de rapaces porque daquela non se levaba, “hoxe hai moitos grupos e moi bos, a proba está en que vas pedir unha gaita a Varela ou a Seivane e dinche que para dentro dun ano porque hai moita demanda. Porén, non hai moita xente que a escoite, a xente é máis de orquestra, aínda que hai moita xuventude que está tamén metida, pero tampouco se venden tantos discos, pois sacando Treixadura, Milladoiro e outros así, a música folk non é aceptada como tiña que ser”.

Por último, Roberto (Castelao) tamén empezou a tocar a gaita hai uns cinco anos e medio, pero di que cando non sabía tocala xa se lle poñía a carne de galiña ao escoitala. Cóntanos que aprendeu a tocar a frauta no Centro Galego e que cando formaron o grupo empezaron a ensaiar noutro sitio. Foron cambiando de lugar de ensaio para non molestar os veciños até que atoparon este sitio no que non molestan a ninguén. 

Bota en falta o aprecio que tivo algún día o gaiteiro: “eu teño lido que o gaiteiro, aló polos anos trinta, era un oficio como outro calquera e que o gaiteiro ía polas casas a tocar onde había festa e case non traballaba na casa; por iso din que na casa do gaiteiro nin meda nin palleiro. A mediados dos anos trinta empezaron a vir as orquestras a Galiza e os gaiteiros perderon aprecio na sociedade. Hoxe hai xente que vai retornando a nosa cultura aínda que predomina moito a foránea e os dirixentes non os apoian, só se acordan cando saen elixidos presidentes, entón botan man deles”, salienta.

Coincide con Agustín en que nosoutros collemos doutras culturas pero os outros non collen da nosa, “eu non vexo bailar muiñeiras en Galiza como se ve bailar fandangos en Sevilla por Semana Santa”. Tamén recoñece que é duro tocar neste lugar no inverno, pero di que “ao meter o fol debaixo do brazo e tocar dúas pezas xa te atopas mellor. Se tocamos aquí é porque non temos outro sitio. 

Os sábados ensaiamos no Centro pero este sábado hai misa e xa non podemos. A misa que a digan na igrexa, penso eu, pois á nosa idade se non ensaiamos todos os días… non é nada. De todos os xeitos estamos contentos aquí porque pasa moita xente que nos olla e algún apúntase a tocar a gaita. Este é un bo escaparate”.                (Sermos Galiza, 01/09/2015)

22/3/11

"Es el "malestar sin nombre" de las que fueron lavanderas, pescaderas, estraperlistas, armadoras, pujaron en las lonjas..."


Descarga de bacalao en la factoría de Pesquerías y Secadores de Bacalao de España (PYSBE), en Pasaia (Guipúzcoa)

"Rosa García-Orellán, hija de gallegos emigrados al barrio marinero de Trintxerpe (Pasaia, Guipúzcoa), usa el término acuñado por la feminista Betty Friedan en la década de los setenta para explicar el sentimiento de impotencia que, 40 años después y convertida en antropóloga, percibe en las mujeres con las que creció.

Es el "malestar sin nombre" de las que fueron lavanderas, pescaderas, estraperlistas, armadoras, pujaron en las lonjas e incluso subieron el precio de los alquileres haciendo de intermediarias en el arrendamiento de habitaciones. (...)

En teoría, las mujeres gallegas del barrio de Trintxerpe (Pasaia, Guipúzcoa) acompañaban a sus maridos o padres, embarcados en la costera del bacalao. Emigraban porque ellos también lo hacían.

En la práctica, y a pesar de que el régimen franquista no les reservaba otro papel que el de madres y esposas, se hicieron empresarias, ahorraron, especularon y llegaron a "sentirse libres".

García-Orellán, hoy profesora en la Universidad de Navarra, estudia desde 2006 el papel de la mujer en la configuración de este barrio marinero que en los años 60 fue conocido como la ciudad del dólar, la pequeña Galicia del País Vasco o "la quinta provincia", porque el 90% de sus habitantes procedían de las Rías Baixas.

Durante la II República, además, el Trintxerpe de los gallegos fue profundamente anarquista y proletario: una huelga por el incremento de salarios dejó seis muertos y numerosos heridos. El episodio lo estudió el historiador Dionisio Pereira. (...)

La historia de Trintxerpe, que desde mediados del siglo XX ha crecido tanto que hoy sus calles se mezclan con las de la ciudad de San Sebastián, arranca en 1916 de la negativa de los marineros vascos a faenar en las parejas de arrastreros. Fue entonces cuando llegaron los gallegos, atraídos por sueldos más altos.

"Es un barrio peculiar, que se configura en torno a la pesca industrial", explica García-Orellán. Los patrones eran vascos, pero en las calles se hablaba gallego y, al menos en la primera generación de marineros emigrados, la endogamia era tal que la mayoría de matrimonios se hacía dentro de la comunidad.

Pero cuando ellos embarcaban o morían faenando, Trintxerpe se convertía en dominio femenino. "Se agrupan, establecen turnos para pujar en las lonjas. Especulan con las viviendas, se hacen gestoras, toman el espacio público y crean pequeños nichos de negocio, como talleres de ropa de agua.

¿Dónde queda la ideología del Régimen cuando ellas discuten con los hombres o pujan con ellos en la lonja?", se pregunta la antropóloga, que sostiene que no es hasta la época de bonanza de los años sesenta - favorecida por los créditos blandos que la dictadura franquista concede a los armadores para aumentar la producción- cuando las mujeres empiezan a replegarse a la vida doméstica.

Para la segunda generación de marineros, criados o nacidos en el puerto, comienza a cobrar prestigio el hecho de emparentar con la población local. "Se aspira a casar a la hija con un buen patrón de pesca", reconoce. Los niños tienen prioridad sobre sus hermanas a la hora de estudiar y "todavía se constriñe el cuerpo de la mujer".

Pero algo está cambiando. Finiquitada la cartilla de racionamiento, el contrabando continúa con productos prohibidos. La píldora anticonceptiva entraba en Trintxerpe por la frontera francesa y las familias extensas dejan de ser la norma.

"El control de la natalidad llegó antes a Trintxerpe que al resto de Guipúzcoa", relata García Orellán, "porque las mujeres interiorizan que tener más de tres hijos es una miseria".

Su trabajo, sin embargo, pocas veces fue entendido como algo distinto al refuerzo de lo ganado en el mar: nunca cotizaron y hoy son, lamenta García-Orellán, un buen ejemplo "de la feminización de la pobreza".

La crisis del sector pesquero en los setenta y ochenta trajo a muchas familias de vuelta. Otras se quedaron, pero el éxodo de los marineros gallegos al País Vasco acabó. "El relevo se hace con marineros portugueses. Los jóvenes ya no quieren embarcarse.

Ser marinero es lo último". Los que se quedaron, cuenta García-Orellán, "se volvieron más vascos que los vascos". Se cambiaron los nombres, adoptaron el euskera como lengua principal y algunos llegaron a militar en partidos abertzales." (El País, Galicia, 19/03/2011, p. 8)