Regoela das xentes libres. Intrahistoria dunha das freguesías dos fuxidos do terror franquista

 "Situada ó norte do concello de Cabanas, nas terras do Eume, a parroquia de Regoela xa mereceu especial atención dos investigadores da Guerra Civil e da Posguerra pola implicación dos seus habitantes na resistencia ao golpe militar do 36, cando os máis dos seus mozos se opuxeron á incorporación no exército franquista, fuxindo ás fragas. 

Esta porcentaxe inusual de resistentes aos golpistas, máis o feito de que moitos deles botaran dez ou máis anos fuxidos, na guerrilla ou agochados, e a necesaria solidariedade e compromiso do conxunto da poboación da comarca que sufriu unha represión indiscriminada, chamou a atención do pioneiro nestes estudos, Bernardo Maíz e Helmut Heine. A seguir, máis de vinte historiadores e divulgadores resultaron atraídos por estas singularidades da resistencia civil lonxe das frontes bélicas. No seu conxunto, estes esforzos divulgativos ofertan unha bibliografía extraordinaria que alumea un período que sufriu especialmente pola política de amnesia que ocultou e manipulou aqueles feitos. 

Así a todo, e sendo que os regoelenses xa se consideraban “xentes libres” antes do 14 de abril de 1931, pode ensaiarse unha nova perspectiva que complemente o xa escrito. Ao longo dos anos cales foron as particularidades desta freguesía? Cando foi que aquel colectivo de labregos aforados comezaron a sentirse cidadáns con dereitos?

 Val interior transitado por todos

O medieval couto redondo de Regoela inicialmente citado como Sactum Vicencium de Regulella, pertencía ao Priorado de San Martiño de Xuvia, anexo do de San Salvador de Lourenzá. Como unha illa, estaba arrodeado por todas partes polas posesións dos Andrade e as de Caaveiro. A menos de nove quilómetros en liña recta do principal estaleiro do Imperio, sempre foi terra de labregos e, como tantos outros, suxeitos a vasalaxes e servidumes que mantiñan a aristócratas, fidalgos, frades e cregos. A mediados do século XVI os intermediarios que xestionaban as rendas debían entregar anualmente ao prior de Xuvia 300 azumes de viño que viñan sendo o dobre de litros. Non habendo no couto terra de viñas, os Señores de Regoela, residentes en Cabanas, procuraríano nas ribeiras do baixo Eume.

Dous séculos despois, entrados nos setecentos, continuaba a renda de viño invariábel nos 300 azumes. Nalgún momento os fidalgos deixaron de cumprir ese compromiso motivando que o priorado comezase un preito de reclamación no que foron citados todos os veciños como testemuñas. Nas declaracións destes, efectuadas en 1726, afirmaron que, como pago da renda, cada un entregaba un quinto do que cultivaban e un carneiro, un cabrito, un touciño, algúns deles varios carros de leña e outros azumes de manteiga, ademais de cantidades en moedas. 

O desenlace do preito non debeu ir ben para os intermediarios pois vinte e seis anos despois, cando escribentes e funcionarios acudiron a Regoela, en maio de 1752, para efectuar os interrogatorios do catastro do Marqués de la Ensenada, os tratos xa eran directos entre os veciños e o priorado.

 O catastro e os contratos por nove anos

Nos diferentes libros catastrais, consultables en Galiciana, podemos recoller unha morea de datos da xestión do couto e da economía das familias aforadas. O conxunto do territorio da freguesía sumaba 1.800 ferrados (equivalente cada un a 548 metros cadrados). A meirande parte desa superficie, o 87 por cento, estaba a monte. Desta porcentaxe, a monte aberto de toxeiras e pasto case a metade, un 35 por cento a monte pechado, onde non entraba a luz e, finalmente, 290 ferrados considerados monte inútil por natureza. Para leiras quedaba o 11 por cento do total, uns 200 ferrados a centeo, millo e algo de trigo. O 2 por cento restante para prados de regadío e algo máis de medio ferrado de horta para cada lugar, sempre compartido por dous aforados. 

A freguesía estaba dividida en sete lugares, cada lugar contaba cunha ou dúas casas co seu faiado. Onde había unha única construción estaba dividida interiormente en dúas partes que contaban con lareira e forno, sendo respectivamente habitada cada metade por unha familia. A superficie habitable por fogar ía de vinte e cinco a corenta e catro metros cadrados máis outro tanto de faiado. 

Noutros lugares había dúas casas máis pequenas, moi semellantes entre si. Entre trinta e tres e corenta e un metros cadrados para cada arrendado. Restaba outra casa grande que posiblemente fose habitada nalgún período polos fidalgos e señores do couto, dado que ese lugar era coñecido como Pazo. Na época do Catastro era compartida por dúas familias labregas. Cada lugar, ademais de dúas vivendas, contaba con eira, fonte, horta, alpendres, cortes, facenda labrada, montesía, prado, pastos para o gando e dereito de uso dun dos catro muíños con corrientes e molientes que aproveitaban os caudais próximos. Un deles moía todo o ano, o resto durante oito meses.

Ademais, os veciños tiñan dereito a explotar en conxunto os montes pechados de Punxeiro. Os medios lugares eran aforados co compromiso de asumir, co seu veciño de lugar, “ambos xuntos mancomunadamente a conservación das casas ben habitables, executando pola súa conta as reparacións que necesiten e farán a facenda pechada, cultivada e beneficiada de maneira que todo vaia en aumento e non en diminución”. 

A distribución de superficies e as posibilidades de explotación de cada lugar non eran equivalentes, tampouco as rendas. Había lugares mellor dotados pero, como mínimo, o peor deles debía permitir a supervivencia dos aforados e que tivesen posibilidade de cumprir co abono das rendas. 

Tanto os montes como as leiras, hortas e prados estaban divididos en primeira, segunda e terceira calidade, respondendo consecuentemente á produtividade dos mesmos. A gandería era importante e no catastro quedou recollida polo miúdo. En Regoela, a cabana media que tiña cada familia era: dous bois, tres ou catro vacas, de dúas a catro tenreiras ou xovencos, de dez a vinte ovellas ou cabras, dous ou tres porcos e, non todos, algunha mula, egua ou poldro. Os máis especializados eran Juan López con tres bois, Pedro Fernández con seis tenreiras e xovencos e catro porcos, Joseph Prego con corenta e oito ovellas e Andrés Barcia con dez equinos. 

Non había clérigos nin pobres. Un dos veciños exercía de barbeiro e algúns tiñan colmeas. Desaparecida a figura do fidalgo intermediario, os décimos e ofrendas correspondentes ao cura de Sillobre eran: dous ferrados de trigo, cincuenta de centeo, trinta de millo, dous cordeiros, catro libras de la e trinta e catro reais de vellón. Correspondéndolle ao arcediago de Nendos un ferrado de centeo por cada labrego. 

En canto ás rendas, canon e pensión a pagar ao Priorado estaban establecidas dende o preito de 1726 en cartos por lugar. No catastro fixeron as contas que valoraban en reais de vellón a produtividade de cada unha das partidas que compoñían os lugares, segundo a súa calidade. Así, os veciños dos lugares que dispoñían de máis e mellores casas, leiras, montes, prados e hortas pagaban ata douscentos cincuenta e cinco reais e os que menos quedaban en noventa e nove. Ademais, por razón de vasalaxe e todos por igual, cada labrego debía pagar trinta e catro marabedís. 

O ano seguinte da realización do catastro e a proposta do prior de Xuvia, redactáronse novos contratos de arrendamento respectando as rendas pero limitando o seu prazo a nove anos. O pago debía realizarse na casa prioral o día de San Martiño, “acabados seus froitos, collidos e alzados, a pesar de que sucedera, o que Deus non permita, calquera caso fortuíto que esterilizara a colleita”. O límite temporal obrigábaos a que fenecidos os nove anos, “eles ou os seus herdeiros deixarán libremente o casal, casas e bens, con todos os melloramentos que neles houberan feito sen por razón de elo pedir cousa algunha, por constarlles van aliviados na pensión anual”. 

Os regoelenses aceptaron a proposta e gozando da posesión “queda e pacífica, edificaron varias casas e desmontaron terras incultas beneficiándoas cas maiores fatigas” pero, transcorridas tres quendas, en 1783 o prior de Xuvia “a forza de violencias, ameazas de cárcere, mandando facer cadeas e nomeando xuíz externo con alabardero e soldado”, obrigoulles a outorgar novos arrendos esixíndolles conducisen ata o embarcadoiro de Neda, un cuarto do froito das leiras, un quinto dos novos rompementos de montes e un cuarto da leña cortada. De negárense, debían desaloxar os lugares. Opuxéronse os labregos nun longo preito aceptando pagar unha pensión moderada en cartos, pero non en froitos. Tras tres peritaxes, sentenciouse que o priorado “non desafiuce nin moleste ós veciños e acepte o pago en diñeiro”. 

Vitoria parcial dos aforados que, se ben seguiron pagando en moedas, tiveron que aceptar un aumento do 50 por cento no importe anual. Esta defensa e interese de pagar en cartos demostra que os regoelenses manexaban efectivo por conseguir colocar os seus excedentes nos mercados, aproveitando a proximidade da capital do departamento marítimo que naqueles tempos era a cidade máis habitada e cosmopolita da Galiza. Ferrol, xunto ao Arsenal, as súas diversas factorías e á frota de navíos demandaban gando, madeira de construción, leña e carbón vexetal para fornos, ferreiros e consumo doméstico ademais de casca de carballo para os curtidoiros e mangos para todo tipo de ferramentas. Sen dúbida, a autosuficiencia económica deulles azos para soster ese preito de dez anos contra o priorado.

Nas mans de Juana de Vega

No século XIX a situación mudaría cando o Estado liberal suprimiu mosteiros e priorados, procedendo á puxa pública dos seus bens. En tanto por ausencia de ofertas o traspaso da propiedade non se producía, a Comisión Provincial de Rentas y Arbitrios chamábase a percibir aquelas porcentaxes sobre os froitos que antes enriquecían aos rendistas. Así, no ano 1841 celebrouse unha poxa para adxudicar o cobro dos cartos e quintos do producido nese ano polos lugares de Regoela. 

Juan Freire, veciño da mesma freguesía, gañou coa oferta catro mil reais. Actuaba Juan Freire como home de palla dalgún rico? Posiblemente fose así, pois eses dereitos pasaron posteriormente á viúva de Espoz y Mina, a coruñesa Juana de Vega, que naqueles anos estaba no Pazo Real de Madrid como “aya y camarera mayor” de Isabel II, aínda menor de idade. Posto de máxima confianza que lle encargara o xeneral Espartero, rexente e grande animador das desamortizacións. No seu testamento de 1869, a dama do liberalismo coruñés relacionaba esas rendas dos lugares de Regoela que destinaba ó mantemento dunha escola de párvulos pobres na Coruña que non chegou a construírse.

Daquela, a fundación que xestionou con acerto a parte principal do seu legado coa Escola Teórico Práctica de Agricultura de San Pedro de Nós, debeu aceptar unha redención dos foros a metálico, pactando coa veciñanza un prezo que os liberou definitivamente desas vasalaxes, facéndoos donos do seu. Circunstancia que tardaría décadas en producirse en varias das freguesías veciñas. Quedando lembranza oral dos regoelenses, xa xentes libres, vendo os aforados doutros moitos lugares seguir levando os froitos e produtos cos que pagaban as rendas. Aquelas lentas ringleiras de carros ata a casa dos amos das terras. Imaxe de anacrónicas servidumes, un veciño tras doutro, citados colectivamente tal día a tal hora. 

Finalizando o século XIX Regoela, pola súa orientación gandeira e proximidade ós peiraos de Ferrol e da Coruña, debeu beneficiarse das exportacións de gando embarcado vivo para Gran Bretaña, despois substituídas polas remesas por ferrocarril cara a Madrid e Barcelona. Para servir de canle a esas vendas en Regoela celebrábase 
cada día 25 de mes a feira de San Marcos. 

Nos primeiros censos do século XX e comparando co recollido no Catastro de cento cincuenta anos antes, a freguesía duplicara o número de casas, agora todas con dous pisos, o número de familias e o número de nacementos por ano. Algo para destacar tamén deses censos é a disparidade entre o número de homes residentes de feito e de dereito. É dicir, aqueles censados en Regoela pero ausentes cando o reconto. Resultando que o 28,2 por cento (30,4 por cento para o conxunto do concello de Cabanas) debían estar traballando fóra. Diferenza inapreciable no caso das mulleres, aquelas viúvas de vivos que dicía Rosalía. Entre eles moitos emigraron a América, volvendo con novas ideas que non tardaron en espallar. A cabalo de 1900 podemos dicir que os regoelenses autopercibíanse como cidadáns con dereitos.

Ventos laicos e solidarios

Así como as conquistas políticas dos revolucionarios de 1868 foron paso adiante, paso atrás, procurando lento acomodo nas páxinas oficiais da Gaceta de Madrid, foi filtrando na sociedade a idea de que cidadáns eran todos, polo feito de dispoñer dunha serie de dereitos amparados polas leis pero, no cotián, o mesto tecido dos fíos caciquís condicionaban esas liberdades de asociación, xuntanza, sufraxio, folga, opinión e imprenta, culto…, limitándoas a seren exercidas só polas elites sociais, económicas e políticas, as chamadas forzas vivas que acollían “todo canto significa e vale no distrito”, en visual expresión xornalística da época, que, de golpe, destinaba ao contedor do insignificante a todos os demais. 

Agás illados casos, os labregos, mariñeiros, obreiros, profesionais e asalariados galegos tiveron que agardar ata o século XX para constituír asociacións, candidaturas electorais, semanarios, sindicatos e acordar cambios de relixión. As comarcas da antiga provincia de Betanzos axiña se colocaron na vangarda dos novos ventos sociais que cuestionaban o bipartidismo caciquil, teimando abrírense paso para participar na devecida modernización do país. 

En Ares comezaron as grandes obras das sociedades de instrución que, xuntando a xenerosidade e amor polo común dos emigrantes, conseguiron erguer e dotar unha abraiante rede de escolas laicas, das que debían saír formados os novos cidadáns. Unha destas sociedades foi La Luz de América de Cabanas, que construíu unha magnífica escola que actualmente é a Casa de Cultura do concello. En Betanzos comezaron as asociacións agrarias que ateigaron cos seus seguidores o mitin Solidario de Betanzos de 1907, convencendo os labregos de que pagaba a pena intentar autoorganizarse. Como o lume na herba seca, as asociacións solidarias espalláronse por todas as comarcas, concellos e freguesías. En 1908 foi creada La Concordia de Cabanas. 

Un dos líderes solidarios era Baltasar Arnoso Villar, regoelense, retornado de Cuba, que foi alcalde de Fene pola candidatura agraria. Único da freguesía que deixou algo por escrito, precisamente nun dos semanarios locais nados nesta onda de usufruto de dereitos. Nas páxinas de La Voz de Fene, abertas á participación da veciñanza, Baltasar, home de mundo, antigo práctico do porto da Habana, cidadán que non toleraba abusos, denunciou en varias ocasións as prácticas antidemocráticas do concello de Cabanas, onde caciques mínimos tiñan a súa cova, realizando plenos sen necesidade de convocar a oposición, pechándolles as portas e negándose a presentar as contas. 

Daquelas asociacións agrarias que chegaron a constituír en 1910 a primeira Federación de Galicia, queda hoxe algunha documentación conservada no Arquivo do Reino de Galicia. Sábese que presentaron candidaturas vitoriosas en ducias de concellos e que fixeron fuxir do distrito electoral de Pontedeume ao poderoso marqués de Figueroa, exministro enfeudado durante vinte anos. Afortunadamente, eses documentos permiten reconstruír o ideario daqueles solidarios do rural galego, labregos defensores do interese común que valoraban a unión como o principal argumento, procurando na cooperación entre iguais facerse cun espazo económico nos novos mercados, onde a emigración fora unha opción e non a única saída. 

A influencia do alcalde Baltasar e do seu compañeiro, veciño e primeiro tenente alcalde, José Meizoso Seco, do lugar de Belelle, deixaron memoria entre as familias regoelenses. Máis novos que os citados tamén son lembrados polas súas ideas sociais e vivencias cosmopolitas outros dous retornados, un dos EUA e outro de Cuba: Pascual Carballo da Caneta de Irís e casado en Regoela e Manuel López Ardao nado en 1900 no Sumeiro.

Relacións cos cregos

Falecido Baltasar en 1924, os mozos tomaron as súas primeiras iniciativas. O 22 de novembro de 1926 faleceu Anastasia, moza de 23 anos. Chamado o cura de Sillobre para celebrar as exequias de entierro y honras presentouse con outros catro. Todos eles, finalizada a sepultura eclesiástica e segundo o costume, agardaban ser agasallados co xantar. Os mozos dixéronlles que pediran cartos polo servizo, pero que de xantar non lles daban, que non estaban para festas. Contrariado o cura ameazou con pechar a igrexa (San Vicenzo de Regoela era anexa de Santa Mariña de Sillobre), manténdose os mozos na súa. 

Como os vellos do lugar non conseguiron interceder e que entrasen en razón uns e outros, a freguesía quedou sen misas. Daquela os crentes tiñan que desprazarse fóra, ben a Sillobre ou a Santa Olaia de Soaserra. Nesta última serían moi ben recibidos pois estaban experimentando unha escisión importante. 

Unha chea de veciños, tamén en desacordos co cura, foron chamar polo predicador protestante que despois de misionar en Sudáfrica establecera a igrexa evanxélica en Ares. Ao converterse á nova relixión quedaban a salvo das esixencias do crego. O primeiro que facían os protestantes era poñer escola para alfabetizar os seus fieis, de xeito que puidesen ler a Biblia. Outro beneficio moi valorado naqueles tempos de infradotación escolar. Estar enfrontado a un cura intolerante podía supoñer serios problemas pois eran os mellores coñecedores das prácticas e opinións dos veciños do rural. De feito, durante a Guerra Civil, un informe negativo dun cura era unha acusación moi difícil de sortear; querendo mal a alguén sentenciaban a calquera. Tamén os houbo bos, como don Baldomero da Capela, aínda lembrado por defender a todos e cada un dos seus veciños, chegando a mediar a favor de varios dos regoelenses fuxidos. 

Profuguismo masivo

Entre os puntos que levo tocado, hainos moi particulares de Regoela e outros máis xerais nos que poden identificarse outras freguesías. A este último pertence o profuguismo, unha práctica estendida por toda Galiza. Viña de décadas atrás, pero entre 1900 e 1930, período máximo da emigración americana, máis do 50 por cento dos mozos da antiga provincia de Betanzos non acudiron á cita anual de recrutamento, polo que foron declarados prófugos, chegando a picos do 70 por cento (a media no Estado era o 17 por cento). 

Dado que era unha alternativa asumida socialmente e co apoio familiar, milleiros de adolescentes emigraban prematuramente antes de cumpriren os dezaseis anos, para non quedaren suxeitos á lexislación militar. Por antimilitarismo ou simple instinto de supervivencia eles non querían participar na Guerra de Marrocos. O problema era que, se retornaban eran prendidos, multados e castigados nos peores destinos. Debían agardar vinte anos no estranxeiro para quedaren exentos de responsabilidade. 

Ante esa realidade, os ministerios de Guerra e Mariña, sen rebaixar as ameazas, daban solucións e acordaban cada dous anos de media, conceder un indulto a aqueles prófugos que pagaban a redención a metálico, de 1.500 a 2.000 pesetas daqueles tempos. Cantidade imposible para un labrego, pero non tanto para un emigrante un tanto afortunado. Eses cartos incrementaban o orzamento da propia guerra africana. 

Durante a Ditadura de Primo de Rivera, perfeccionaron o sistema de recadación aceptando entregas parciais nos consulados a cambio de permisos temporais de regreso. Con estes inmediatos e numerosos precedentes coñecidos por todos, non acudir á citación de recrutamento e fuxir ás fragas, era unha opción a ter en conta por aqueles mozos que non aceptaban participar no exército franquista.

Coñecemento da fraga e nexos familiares

Unha vez propietarios do seu e procurando a autosuficiencia de cada casa, os regoelenses incorporaron ó seu capital algúns ferrados de soutos nas Fragas do Eume pois o consumo de castañas formaba parte da alimentación, conservándose varios meses afumadas. 

A actividade dos fragueiros era constante para manter os soutos limpos e produtivos, recollendo leña, casca de carballo e sanguiño serrando boas madeiras, vigas para as casas, facendo carbón vexetal, seleccionando cabos de ferramentas, pastando gando, apañando froitas, uvas viogheiras, hedras para as vacas, vimbios para os paxes e plantas medicinais. Só os amos podían escudir os castiñeiros con varas, pero calquera podía ir ao souleto polas castañas caídas. 

As fragas, un labirinto para o forasteiro, eran perfectamente coñecidas pola veciñanza de toda a contorna. As posibilidades de atoparse cun parente eran moi altas dadas a escasa mobilidade xeográfica da poboación local naqueles tempos. Segundo os libros parroquiais sabemos que o 94 por cento dos pais/nais e avós/ás dos nenos/as nados en Regoela entre 1853 e 1923, eran orixinarios da propia Regoela ou dalgunha das sete freguesías veciñas (Viladonelle, Cabalar, As Neves, Soaserra, Salto, Magalofes e Sillobre).

Matanza

Chegada a Segunda República, tras do fracaso consecutivo dos partidos caciquís, da ditadura e da monarquía, algúns regoelenses participaron nas diferentes alternativas políticas. Moitos mozos asumiron un ideario de respecto dos dereitos cidadáns nunha República laica nada nas urnas. Por ese motivo, unha vez confirmado o Golpe de Estado do 18 de xullo, procuraron directrices nas corporacións municipais da Fronte Popular. Unha delas a de Cabanas. 

Pola súa banda, os golpistas non perderon o tempo. Bombardeado e asaltado o goberno civil da capital o día 20, axiña aproveitaron os seus arquivos para relacionar, nunha listaxe de trinta e cinco páxinas, os nomes dos dirixentes das asociacións agrarias, obreiras e de asalariados da provincia. A constatación de que os líderes locais máis destacados estaban sendo presos e paseados, substituídos nos concellos por colaboracionistas e delatores, motivou que os representantes elixidos se agachasen ou fuxisen. O alcalde de Cabanas e todos os concelleiros da Fronte Popular foron perseguidos e os máis deles asasinados.

Para os mozos de Regoela que non querían participar no ataque á legalidade constitucional, quedábanlles as fragas. A poboación dispersa, o coñecemento do medio, contar coa solidariedade inquebrantable das familias e veciños, a tradición profuguista… indicaba ese camiño; pero aínda lles faltaba sufrir unha das máis brutais demostracións da política de terror planificado pola Delegación de Orden Público. 

Na tardiña do 5 de setembro de 1936 un grupo de cinco regoelenses entre dezanove e trinta e un anos máis outro de Ferrol, estando a cuberto da choiva nun alpendre do lugar dos Xicos, foron rodeados por unha partida de falanxistas armados. Un tentou fuxir porque xa avisara que a el non o collían vivo. Matárono dun disparo nas costas. Atados os demais, ían polos carreiros cara á única estrada da freguesía. Aproveitando o fusco, dous deles conseguen fuxir, tras cortar a corda cunha pequena navalla que levaban achantada. Un terceiro, tamén libre, non foi quen de deixar o seu irmán atado enfrontándose a aqueles matóns. Reducido a culatazos, chegan á estrada. Ordenan a unha camioneta que os leve ó cemiterio de Sillobre. O chofer, anos despois, dixo que un ía desfeito, con todas as costelas rotas. 

No cemiterio que tamén vale de miradoiro, na parte alta da freguesía, foron torturados os tres ata deixalos que non se coñecían. Terror planificado, os seus berros interminábeis servían como aviso aos navegantes para toda a veciñanza de Sillobre e Fene ata chegar á ría. Ninguén, independentemente da idade e antecedentes, estaba a salvo da impune actuación das bandas paramilitares ó servizo do Nuevo Estado.

Finiquitados dereitos e liberdades, o párroco Antonio Martínez escribiu no libro de defuncións os apuntes correspondentes. Deuse sepultura ó cadáver de tal, filiación, idade, fillo de, “falecido o mesmo día no cemiterio de Sillobre, non recibiu os sacramentos, e o asino”. Os seus nomes eran Arturo e Juan José Pereira López e Jesús María Bouza Pereira. 

No último apunte do ano, xa en decembro, o crego lembrouse do asasinado en Regoela, que fora enterrado polos veciños catro meses antes, sen presenza de cura. Utilizando a fórmula habitual remata “nada se lle fixo do que manda o Ritual Romano, e o asino”. O seu nome Baltasar López Ardao. Nos seguintes dez anos os fuxidos de Regoela, máis os de Soaserra, a freguesía irmá, e tantos outros que procuraron sobrevivir nas fragas, foron protexidos e informados por familiares e veciños.

Coma se vivisen nun pais ocupado, sen ningunha protección legal, rapaces e homes, rapazas e mulleres, vellas e vellos soportaron malleiras, detencións arbitrarias e prisións, deportacións, traballos forzados, visitas semanais obrigatorias ós cuarteis, precintado de hórreos, multas, insultos, ameazas e desprezo. Todo isto acumulado ás serias carencias dos anos da fame da posguerra. Tempos de requisas e mercado negro, cando para moitos non había que comer nin que vestir. Volvéndose a sementar o liño e a reutilizar os teares. 

Ademais, para os familiares dos fuxidos aínda lles quedaban outras. Nas constantes roldas da Garda Civil, darlles de comer e leito coas mellores sabas, ao tempo que rexistraban a casa outra vez. E mesmo saber descubrir os falsos guerrilleiros que lles pedían comida para despois denuncialos por dárllela. 

Pero Regoela das xentes libres saíu adiante e a memoria oral transmitida polos superviventes resulta determinante en moitos dos traballos xa publicados ós que remito o lector interesado. Sobre Regoela, fuxidos e guerrilla nas Fragas do Eume escribiron dende diferentes perspectivas, polo menos un traballo: Barrera Beitia, E.; Cabana Iglesia, A.; Caneiro Rey, J; Diéguez Cequiel, U. B.; Domínguez Ferro, M.; Fernández Fernández, E.; Fernández Rifón, A.; Freire Vilariño, I.; González López, D.; Grandío Seoane, E; Heine, H.; Lamela García, Luís; Máiz Vázquez, B.; Marco, A.; Martínez, Lupe; Otero Roberes, C.; Pereira, Dionisio.; Pereira Martínez, C.; Rodríguez Vázquez, M. A.; Rubia, Xoan; Sobrino Ceballos, J.; Suárez Martínez, X. M.; Valdivieso Mateo, M. e Vázquez Arias, J. C., entre outros.

Esta pesquisa foi orientada no esencial por Juan Permuy Alvariño, sabio, profesor de matemáticas, obreiro do metal, correo de fuxidos e, por riba de todo, fachendoso fillo do país que, mentres puido, levoume da súa man amiga. Ademais, dende 2002, tiven ocasión de entrevistar e gravar a 176 veciños nados na comarca nas primeiras décadas do século XX. 

Entre esas achegas destacan as de Olimpia Barcia Fernández, que con cento un anos é memoria viva daquela xeración excepcional, e da súa sobriña Libertad, respectivamente irmá e filla de Amador, aquel regoelense que conseguiu sobrevivir cortando a corda. Exemplo de mozo fuxido que feito bravo tornou en guerrilleiro. En 1946, con outros compañeiros, embarcou clandestinamente nun pesqueiro cara a Francia. Oito anos despois, tras casar por poderes, puido reunificar a familia en Dijon-Borgoña."             

(Xabier Brisset Martín , Praza.Gal, 02/08/24, texto publicado no número 241 de Grial)

Ha habido competición y, durante un momento, el PP parecía estar en la lona. Sin embargo, el PP ha mantenido su porcentaje de voto. Lo que se ha demostrado es la extraordinaria resiliencia del PP y de su enorme maquinaria... Con todo, la campaña ha puesto en evidencia un malestar de fondo de la sociedad gallega con el PP. Mayor del que se podía presumir. Lo bastante grande como para configurar una significativa ola de cambio, aunque al final haya marrado... Yo no recuerdo ninguna elección más incierta que esta... Nadie se atrevía a pronosticar de qué lado iba a caer el canto del duro a apenas una hora de que se abrieran las urnas. Finalmente ha caído del lado del PP. Lo que no quiere decir que el PP no haya salido dañado... Dañado en su credibilidad y dañado, también, en su legitimidad. Ha ganado, pero con las malas artes de las dádivas de los últimos días a diversos sectores... Al PP le han votado con una fidelidad extrema y perdonándole casi todo... Hay que consignar, aunque hoy no parezca importar, que su sociología está mutando. Está perdiendo transversalidad, pero ello no le ha impedido, por el momento, ganar las elecciones... Yo no me tomaría por la tremenda los datos del PSdeG. Pero sucede que el PSdeG tiene que tomarse Galicia en serio... Existe un descontento mensurable con el PP pero hay que saber articularlo. Esta campaña ha sido un paso de gigante, aunque hoy parezca irónico decirlo (Antón Baamonde)

 "El gran activo del PP era la inercia: la convicción general de que era imbatible. La del 18F ha sido una campaña en que esa creencia se tambaleó. Ha habido competición y, durante un momento, el PP parecía estar en la lona. Sin embargo, con una participación muy alta, el PP ha mantenido su porcentaje de voto. Es un éxito incontestable.  

El PSdeG ha transferido votos al BNG pero, en conjunto, no han conseguido traspasar el muro. Sumar y Podemos no han sido el problema, dado su exiguo número de votos. Lo que se ha demostrado es la extraordinaria resiliencia del PP y de su enorme maquinaria.

Con todo, la campaña ha puesto en evidencia un malestar de fondo de la sociedad gallega con el PP. Mayor del que se podía presumir. Lo bastante grande como para configurar una significativa ola de cambio, aunque al final haya marrado.

El PP se ha quedado con la Xunta. Ha sufrido hasta el último momento. El incremento de la participación es uno de los datos de la jornada. Hay que subrayar muy especialmente lo abultado de las cifras de participación en las ciudades. Era un tipo de votante que tendía a retraerse en las autonómicas. La competición ha sido intensa y uno de sus efectos ha sido esa incorporación del electorado urbano.

Yo no recuerdo ninguna elección más incierta que esta. Nadie se atrevía a pronosticar de qué lado iba a caer el canto del duro a apenas una hora de que se abrieran las urnas. Finalmente ha caído del lado del PP. Lo que no quiere decir que el PP no haya salido dañado.

Dañado en su credibilidad y dañado, también, en su legitimidad. Ha ganado, pero con las malas artes de las dádivas de los últimos días a diversos sectores. Eso pone en evidencia su modo de gobernar, y la imagen que se hace de sus electores. Ha vencido, pero sin gloria.

Por otro lado, lo ha hecho con un discurso “madrileño” –si es que se puede decir que ha tenido algún discurso–, lo que no parece importarle a sus electores. Al PP le han votado con una fidelidad extrema y perdonándole casi todo. Sus votantes están mesmerizados. Hay que consignar, aunque hoy no parezca importar, que su sociología está mutando. Está perdiendo transversalidad, pero ello no le ha impedido, por el momento, ganar las elecciones con extraordinaria solvencia.

El BNG ha levantado enormes expectativas que ahora tendrá que saber gestionar. La campaña, magnífica, se puede tomar como un enorme experimento social. Se ha verificado que un nacionalismo tranquilo, transversal y con propuestas puede generar consenso social y ganar simpatías. Su líder tiene la difícil obligación de transformar su enorme crédito en un nuevo horizonte para su partido.

Yo no me tomaría por la tremenda los datos del PSdeG. Besteiro es un líder resiliente, muy del país, y un buen candidato que no se merecía estes resultados. Puede recuperar votos y sin duda lo hará en elecciones para otros ámbitos. Pero sucede que el PSdeG tiene que tomarse Galicia en serio. Tiene que hacer examen de conciencia y elaborar una oferta más consistente. No puede cambiar de candidato cada cuatro años ni desentenderse de la carrera por la Xunta, como ha hecho en el pasado.

La complicidad entre ambos líderes y ambas fuerzas es un dato muy positivo, que abona la esperanza. Pero, sea como fuere, ha habido un fracaso manifiesto de ambos partidos a la hora de entrar en el electorado del PP. La campaña ha tenido una fuerza considerable.Ha habido moral de victoria en el bando progresista y por momentos el PP se ha sentido noqueado. Pero habría que haber llegado a ella con otras expectativas y otra solvencia. Ese es el gran objetivo. Factible, pero que hay que trabajar día a día. Existe un descontento mensurable con el PP pero hay que saber articularlo. Esta campaña ha sido un paso de gigante, aunque hoy parezca irónico decirlo."                  (Antón Baamonde, eldiario.es, 19/02/24)

Mobilización e intención do voto en Galicia segundo dúas sondaxes... o Partido Popular ten un maior voto decidido masculino e menor no voto feminino. Unha situación que se inverte para o PSdG con máis voto feminino e está case equilibrado para o BNG ou Sumar... Concretar argumentos para mobilizar o voto das mulleres nun ou noutro sentido semella crucial para esta campaña electoral... entre 25 e 65 anos as esquerdas dominan claramente ás dereitas. Quere isto dicir que para a poboación en plena vida activa as opcións de esquerdas dominan... as esquerdas deberan mellorar no voto dos xubilados, e ampliar o respaldo dos máis mozos... a poboación con menos estudios maniféstase especialmente preocupada polo desemprego e pola asistencia sanitaria, que serían os vectores para reducir a intención de voto que mantén a dereita neste colectivo, a pesares da súa escasa folla de servizos nestes asuntos (Albino Prada)

 "Ten potencial interese coñecer si a intención de voto nas vindeiras eleccións autonómicas galegas ten un comportamento diferenciado por idades, xénero, situación laboral ou nivel educativo algo que no seu día o xornal El País ou o CIS non utilizaron na divulgación das súas enquisas. Pois podería suceder que a posición dominante da dereita popular no global dos votos xa decididos naquela altura non o fose tanto en función desas variables. E tamén velo na bolsa de indecisos.

Na sondaxe de El País

No relativo ao xénero o Partido Popular ten un maior voto decidido masculino e menor no voto feminino. Unha situación que se inverte para o PSdG con máis voto feminino e está case equilibrado para o BNG ou Sumar. Con estas asimetrías ten especial interese subliñar que son moitas máis as mulleres que non saben se irán votar que os homes. Conclusión: a dereita ten aquí un punto débil e as esquerdas unha marxe importante para mellorar a súa intención de voto. Concretar argumentos para mobilizar o voto das mulleres nun ou noutro sentido semella crucial para esta campaña electoral.

No relativo a idade dos votantes o Partido Popular ten unha singular intención de voto na poboación de máis idade pero tamén mellora na poboación máis moza (18-24 anos). Pero entre 25 e 65 anos as esquerdas dominan claramente ás dereitas. Quere isto dicir que para a poboación en plena vida activa as opcións de esquerdas dominan, mentres que nos xubilados e nos que comezan a vida laboral a situación élles menos favorable. Tamén hai máis indecisos nas idades intermedias. De novo as esquerdas deberan mellorar no voto dos xubilados (pensionistas e dependentes que vexan relegadas as súas necesidades básicas -pensión, residencias, centros de día, etc.- e non se deixen levar a votar por un cheque-bus) e ampliar o respaldo dos máis mozos (política de vivenda e emprego sobre todo).

No que toca a situación laboral o Partido Popular ten unha singular maior intención de voto entre os pensionistas e as persoas (mulleres sobre todo) que traballan na casa. Mentres que traballadores, parados e estudantes teñen máis intención de voto relativa para as esquerdas. Pero é entre os parados e os estudantes onde hai unha porcentaxe especialmente alta de indecisos. Xusto naqueles grupos nos que as esquerdas teñen un peso relativo alto que deberan reforzar á vista da atonía do emprego xuvenil que as políticas da dereita (no emprego público e nos servizos privados) veñen demostrando.

E xa por último na intención de voto por nivel educativo o Partido Popular ten unha homoxénea intención de voto en todos os tramos educativos, mentres que as esquerdas téñena máis alta cuanto maior é o nivel de estudios. Neste caso a poboación con menos estudios maniféstase especialmente preocupada polo desemprego e pola asistencia sanitaria, que serían os vectores para reducir a intención de voto que mantén a dereita neste colectivo, a pesares da súa escasa folla de servizos nestes asuntos.

En resumo, e de acordo coa intención de voto analizada, as esquerdas deberan concentrar as súa ofertas electorais para a Xunta (e a posta en valor do seu balance na xestión do Goberno do Reino de España ,ou de oposición en Galicia nestes últimos catro anos), para así mobilizar aos seus potenciais votantes, en dous colectivos. En primeiro lugar nas mulleres e nos máis mozos con propostas solventes sobre igualdade, probabilidades de emprego decente e acceso á vivenda. Sen esquecer aos xubilados e con baixo nivel de estudios con propostas sobre mellor cobertura (pensións, residencias, dependencia, etc.) pública e unha menor discriminación segundo o peto de cada quen.

Na sondaxe do CIS

Pola súa banda o pasado día 25 de xaneiro o CIS presentou un traballo de campo con máis de once mil enquisas sobre as eleccións autonómicas do vindeiro 18 de febreiro. Máis aló duns titulares relativos á caída do voto para o Partido Popular que podería mesmo provocar a súa posible perda da maioría absoluta convén analizar este traballo con certo detalle por ver si revela claves de cal é o sentido da mobilización do voto segundo determinadas características sociais e económicas. E, claro está, coa intención de favorecer un cambio político despois de moitos anos de maiorías absolutas da dereita.

A primeira dimensión que me interesa analizar e a intención do voto segundo o xénero e a idade. Un 80% dos entrevistados declaran que con toda seguridade han de ir a votar e mesmo esa porcentaxe é algo maior no caso das mulleres. Só nos máis novos (entre 18-24 anos) a seguridade descende de xeito notorio. Agora ben, a diferencia do que sucedía coa sondaxe de El País, na do CIS (pregunta 19R) as porcentaxes de voto segundo xénero son moi semellantes entre homes e mulleres e só destacan as mulleres no grupo dos votantes que aínda non teñen decidido por quen votar (aínda que si teñen claro ir a votar). De xeito que hai unha porcentaxe de mulleres indecisas maior que de homes entre a poboación máis nova con dereito ao voto que sería preciso mobilizar en defensa dos seus dereitos e dunha vida digna.

A segunda dimensión sería a o do nivel de estudos. Tamén a seguridade de ir a votar é alta (80%) e só baixa algo nos de menor nivel de estudios, pero aquí as asimetrías son moi notables. No Partido Popular teñen intención de voto maior á media (35,9 %) os de menores estudios e moito menor os de maiores estudios (25,9 %). No caso do BNG sucede xusto ao revés e de xeito moi intenso. No do PSdG a situación é bastante equilibrada, mentres que en Sumar a asimetría é semellante a do BNG. Os indecisos están nos de menor nivel de estudios sobre todo. O  reto das esquerdas sería mobilizar ao seu favor o voto de sectores de poboación de menos estudios que declaran como principais problemas o paro e a sanidade.

 A terceira dimensión a ter en conta vai ser a ocupación dos cidadáns. O PP conta con alta intención de voto (sempre en relación á media dese partido) nos agricultores, traballos domésticos, pensionistas e xefes de empresa. Pola súa banda o BNG entre os profesionais e os estudantes o mesmo que Sumar. O PSdG entre xubilados e traballo doméstico. Os indecisos están sobre todo en traballo doméstico, inactivos e agricultores. Neste eixo da ocupación sería o PSdG o que tería que competir directamente co PP polos indecisos nos sectores nos que ambos xa teñen unha alta posición de intención de voto. Pero esta é unha variable (a ocupación) que en boa medida se superpón as de xénero, idade e estudios xa analizadas.

Da análise efectuada derívanse dúas conclusións principais de cara a mobilizar ao electorado indeciso para motivar unha intención de voto ás alternativas de esquerdas si son quen de facer propostas viables, solventes e alternativas ás da dereita:

1. Cara mulleres indecisas entre a poboación máis nova con dereito ao voto que sería preciso mobilizar en defensa dos seus dereitos e dunha vida digna.

2. Cara aos sectores de poboación de menos estudios que declaran como principais problemas o paro e a sanidade.

O anterior sen descoidar aqueles colectivos nos que as esquerdas teñen xa unha posición hexemónica como se foi apuntando.

Reforzar a intención de voto nestes ámbitos é crucial diante da posibilidade de que as dereitas, que só contan segundo o CIS co 45% da intención de voto fronte a un 53% das esquerdas,  consigan mesmo así manter unha maioría absoluta de deputados (38 de 75) única e exclusivamente a causa da desigualdade na distribución provincial de escanos que penaliza ao electorado de A Coruña e Pontevedra. Neutralizar esta desigualdade democrática pasa, si ou si, por abrir unha fenda aínda maior na intención de voto en favor das esquerdas."             (Albino Prada, Tempos Dixital, 05/02/24)

“La peor gestión del ‘Prestige’ fue la mediática, hubo un intento de engañar a la sociedad gallega”... La decisión, por ejemplo, de alejar el barco se tomó dos horas después de que se produjera el accidente. Quiero decir: se tomó sin ningún tipo de consulta técnica, fue la ocurrencia de una persona. A partir de ahí se construyó una mentira en la que el ministro decía que las playas estaban esplendorosas, algo que quizá podían creerse en Cuenca, pero no en Fisterra, Muxía o Coruña... Eso cuadra bastante con lo que era el tipo de Gobierno de Aznar, un gobierno supermacho en el que la realidad era lo que ellos decían y punto pelota... Fraga, que era un señor al que te encontrabas una vez de cada dos que salías a la calle, estuvo 12 días desaparecido, su gobierno exactamente lo mismo... De pronto es una sociedad que se ve inerme, que se pregunta en qué manos está... Ahora ves imágenes de cómo tres mil embarcaciones de todo tipo salen en las Rías Baixas a enfrentarse contra el chapapote antes de que llegue a la costa y es una cosa estremecedora. O señoras haciendo barreras con sus almohadas y con sus cojines. Es una imagen que recuerda a una guerra... la gente de Muxía –1.000 habitantes–, por poner un ejemplo, atendió durante algunos fines de semana a 400 personas. Eso la gente del pueblo. Les dieron de comer y de dormir, consiguiendo la comida como en la guerra: yendo a las aldeas, unos daban patatas, otros daban cordero… Dar de comer a cientos de personas en base a la autoorganización popular es algo impresionante. Supone estar meses cocinando, haciendo bocadillos y limpiando a cientos de personas... a los culpables no les fué del todo mal, el dueño del petróleo era Mijaíl Fridman, un ruso al que llaman Mijaíl “el sucio”, ahora es el principal inversor de los supermercados Dia en España... menos a Cuiña, a todo el mundo le fue como dios. Trillo fue embajador en Londres; Rajoy, presidente; Fernández de Mesa, director general de la Guardia Civil y ahora en Red Eléctrica… Menos Cascos y Matas, por sus malas cabezas, el resto salieron todos en canoa

 "El 13 de noviembre de 2002, un buque cargado con 77.000 toneladas de petróleo pide ayuda por radio al Centro de Salvamento de Finisterre: una grieta en el tanque 3 ha hecho que la embarcación se escore y hay riesgo de hundimiento.

Aquella llamada de emergencia desencadenó una serie de acontecimientos que terminan con el barco siendo arrastrado erráticamente de un lado a otro, mientras su negro contenido sale a borbotones del interior. Tras resistir unos 40.000 golpes de mar, el casco se partió por la mitad el 19 de noviembre, liberando lo que quedaba de fuel dentro de él. En total, se calcula que 63.000 toneladas de petróleo fueron expulsadas por el Prestige. Es uno de los mayores vertidos de la historia. El famoso Exxon Valdez derramó en 1989 una cantidad aproximada de 41.000 toneladas de crudo en Alaska. 

La contaminación del Prestigeafectó a unos 2.000 kilómetros de costa, con 745 playas bañadas por un vertido tóxico que causó estragos en los ecosistemas. SEO-BirdLife calculó que entre 115.000 y 230.000 ejemplares de aves murieron durante esos meses.

El pueblo gallego, abandonado por la irresponsabilidad política, respondió con una movilización que, según la Xunta, se tradujo en más de 324.000 acciones voluntarias, lo que supuso un ahorro al Estado de más de 353.000 jornadas de trabajo.

Dos décadas después de aquella catástrofe ambiental, charlamos con Xosé Manuel Pereiro, editor y coordinador de Chapapote (Libros del K.O.), que firman 12 escritores y periodistas gallegos, sobre aquel accidente que cambió el devenir político y la mentalidad de toda una sociedad, cuya revolución despertó la solidaridad más allá de las fronteras del Estado español y grabó a fuego en la memoria colectiva las palabras “chapapote” y “nunca máis”.

Chapapote se publica cuando se cumplen 20 años del accidente del Prestige. ¿Cómo ha sido la acogida del libro? ¿La gente recordaba las dimensiones de la catástrofe y de la negligencia gubernamental y mediática?

La gente de mi ámbito sí lo recordaba; no solo eso, lo había sufrido. Pero creo que todavía la gente en general no es consciente de lo que fue. Hay imágenes muy potentes que ahora salen de nuevo, pero no son conscientes de la magnitud de la chapuza en la gestión del asunto, ni de la magnitud de la conmoción que supuso, tanto en la sociedad gallega como en la española. En Galicia generó un movimiento social más amplio que el “No a la guerra”, porque fue más transversal. En las protestas participaba desde gente acérrima del PP hasta los que, digamos, están en todas las protestas. 

El tema de los voluntarios fue una movilización que, aunque podía tener elementos de turismo de catástrofe, mostró una generosidad sin límites, porque recoger chapapote era un trabajo ímprobo.

Según se ha ido acercando la fecha del aniversario, se ven cada vez más imágenes en los grandes medios de comunicación. Recordando la gestión mediática desastrosa que se hizo entonces, ¿cómo se está tratando ahora?

Curiosamente, la repercusión que estoy viendo no tiene tanto peso en Galicia como en el resto de España, y es algo que no entiendo mucho. En aquel entonces, la cuestión mediática en Galicia fue muy potente, entre otras cosas porque tenías el asunto delante de las narices. 

Ahora ves imágenes de cómo tres mil embarcaciones de todo tipo salen en las Rías Baixas a enfrentarse contra el chapapote antes de que llegue a la costa y es una cosa estremecedora. O señoras haciendo barreras con sus almohadas y con sus cojines. Es una imagen que recuerda a una guerra cuando la ves. 

Yo creo que la peor gestión fue la mediática. Hubo un intento de engañar conscientemente a la sociedad gallega, entre otras cosas porque el mando se asumió rápidamente desde el Gobierno de Aznar y no se dejó meter la cuchara para nada al Gobierno gallego. La decisión, por ejemplo, de alejar el barco se tomó dos horas después de que se produjera el accidente. Quiero decir: se tomó sin ningún tipo de consulta técnica, fue la ocurrencia de una persona. A partir de ahí se construyó una mentira en la que el ministro decía que las playas estaban esplendorosas, algo que quizá podían creerse en Cuenca, pero no en Fisterra, Muxía o Coruña, donde lo normal era pensar “¿qué me está contando este señor de que las playas están bien, si me asomo a la ventana y veo lo que hay?”. Eso cuadra bastante con lo que era el tipo de Gobierno de Aznar, un gobierno supermacho en el que la realidad era lo que ellos decían y punto pelota.

Manuel Rivas habla en el libro de dos posibles silencios como respuesta a una catástrofe de las dimensiones del Prestige: el “silencio mudo” al que nos abocan el cansancio, la precariedad y la despolitización o el “silencio amigo”, el que “permite la escucha”. ¿Qué factores hicieron que, en noviembre de 2002, surgiera el inusual silencio amigo?

Yo creo que fue precisamente esa sensación de que nos estaban tomando el pelo, de que nos estaban diciendo que la hierba es azul. Fraga, que era un señor al que te encontrabas una vez de cada dos que salías a la calle, estuvo 12 días desaparecido, su gobierno exactamente lo mismo…

De pronto es una sociedad que se ve inerme, que se pregunta en qué manos está. Las únicas figuras que aparecen son un señor muy bien peinado que habla de corrientes, vientos y cosas de las que no sabe, o ministros que dicen que gracias a las autoridades se ha podido evitar una catástrofe, y lo hacen cinco horas después de que se hayan llenado de petróleo 190 kilómetros de costa. Entonces, la sensación es que te están tomando el pelo de una manera brutal. Si el 11M, en pocas horas, supuso el despertar de una sociedad ante una sospecha de que se estaba engañando, imagínate lo que es el despertar de una sociedad ante un engaño tan escandaloso. 

Lucía Taboada describe una rutina penosa, pero también excitante, durante los trabajos de limpieza. Algo muy similar ocurrió con el coronavirus en sus primeras semanas, afloró ese “silencio amigo”, pero todo quedó en nada. ¿Hay elementos diferenciales que hicieron que solo uno terminase en revolución?

Yo creo que hay una diferencia. Siempre digo que, si se produjera hoy el Prestige, con la polarización mediática que hay, veríamos medios diciendo “lo que usted está viendo no es chapapote, sino chocolate que se puede comer sin problema”, y habría gente que lo creería. Hace 20 años, los medios no estaban tan polarizados. Los medios estatales reaccionaron más o menos según sus líneas ideológicas, pero asumiendo lo que había. Unos decían que la culpa era del barco, otros otra cosa, pero los hechos no se discutieron, eran evidentes. En Galicia, más o menos todos los medios dieron, con todos los matices que se quiera, lo mejor porque ocurrieron esas circunstancias extrañas, que se producen cada mucho tiempo, en las que los periodistas tomamos un poco el mando. Las redacciones se convirtieron en centros de debate, y eso se notaba, había una competencia por la información porque el público la demandaba, no se la tenías que introducir a cucharadas, y eso estimula.

 En el libro hay varias proyecciones de lo que significó, a futuro, el movimiento social. Desde frases como que “el espíritu del 15-M bebía” de la organización surgida del chapapote hasta afirmaciones como las que, citando a Enric Juliana o Julián Casanova, sitúan en esa época el momento en que “se jodió España” (con Irak y el 11M). ¿Se puede situar en el accidente del Prestige el origen de la deriva sociopolítica y mediática actual?

Al contrario. Hay un mito que hay que desterrar, y es que el PP volvió a ganar en Galicia a pesar del Prestige. Eso no es cierto. En las municipales, que fueron las primeras elecciones tras el accidente, el PP en España bajó medio punto a pesar de las protestas de la guerra de Irak, mientras que en Galicia bajó cuatro puntos. El PP perdió las siguientes elecciones autonómicas y a partir de ahí, además, el electorado gallego se dividió –y sigue dividido– en mitad y mitad. Desde entonces, la población más grande que gobierna el PP tiene 20.000 habitantes. En ese sentido sí que hubo una consecuencia social…

 El hecho de que en Galicia no haya un solo concejal de Vox ni haya llegado a haber ninguno de UPyD, o por lo menos ninguno que acabara la legislatura, posiblemente tiene que ver con esto. 

Pero yo creo que no, en todo caso, el Prestige sí contribuyó a reforzar la idea en los poderes fácticos de que los medios de comunicación hay que tenerlos muy atados, eso sí. Pero es algo que no solo pasó en Galicia.

A diferencia del 15M, la reacción al Prestige no fue estrictamente política, sino que fue una reacción contra la sensación de ¿en qué manos estamos? Participaron votantes del PP, fue más transversal y, sobre todo, fue una reacción más nacional contra la gestión de Madrid, que era malísima y encima no nos dejaba hacer nada. Fue una reacción más de “tenemos un drama y nos están diciendo que aquí no pasa nada”. 

Lo que no está suficientemente valorado es que la gente de Muxía –1.000 habitantes–, por poner un ejemplo, atendió durante algunos fines de semana a 400 personas. Eso la gente del pueblo. Les dieron de comer y de dormir, consiguiendo la comida como en la guerra: yendo a las aldeas, unos daban patatas, otros daban cordero… Dar de comer a cientos de personas en base a la autoorganización popular es algo impresionante. Supone estar meses cocinando, haciendo bocadillos y limpiando a cientos de personas.

 Durante todo el libro se repite la idea de que existe un sentimiento de inferioridad en el pueblo gallego, y se dice que el voluntariado que vino de otras partes de España dignificó a la ciudadanía. 

El Prestige fue una auténtica inyección de autoestima a muchos niveles. La sensación de que no puedes dejar que te tomen el pelo se instaló. Aparte, de una manera muy necesaria porque el problema que había en Galicia para los puntos de vista progresistas es que aquí no hubo Guerra Civil, sino que desde el 1936 se persiguió sistemáticamente a todo el mundo que supiera leer y escribir o tuviera la intención de enseñar a leer y escribir a los demás. Eso hizo que el cuerpo social estuviera muy amedrentado.

No digo que el Prestige cambiara esa mentalidad, pero sí tuvo diferencias con otros acontecimientos similares. El Casón, por ejemplo, fue un caso de gestión ridícula que hizo que la gente pensara que aquello iba a ser Chernóbil. 50.000 personas evacuaron por sus medios. Pero el Casón no generó esa inyección de autoestima porque el sentimiento era que hicimos un poco el canelo evacuando, nos engañaron, pero nos engañamos también a nosotros mismos. El Prestige fue distinto, nos la metieron doblada por completo.  (...)

En el libro queda claro que a los involucrados en el desastre no les fue del todo mal, ¿qué nos dice eso sobre la impunidad de las élites?

El dueño del petróleo era Mijaíl Fridman, un ruso que nació en Kiev al que llaman Mijaíl “el sucio” y que ahora es el principal inversor de los supermercados Dia en España. Lo que tiene aún más gracia es que el armador era de la familia Coulothros, los mismos propietarios del Mar Egeo, que se estrelló diez años antes, que eso sí que es… 

Hay otros casos de impunidad: el primer oficial, Ireneo Maloto, no se presentó en el juicio, estaba buscado por la Interpol y lo ves en Facebook y está el tipo hecho todo un brazo de mar, mandando petroleros. Estuvo en el puerto de Cartagena hace nada.

El juicio sirvió para dilucidar quién pagaba todo esto, así de claro. Lo de la impunidad tiene gracia, sí. Sobre todo porque, de los implicados en el Prestige, menos a Cuiña, a todo el mundo le fue como dios. Trillo fue embajador en Londres; Letizia, reina; Mariano, presidente; Fernández de Mesa, director general de la Guardia Civil y ahora en Red Eléctrica… Menos Cascos y Matas, por sus malas cabezas, el resto salieron todos en canoa. "                 (Entrevista a Xosé Manuel Pereiro, CTXT, 13/11/22)

¿Quen manda? A invisible burguesía galega ¿Que clase de cousa sería a tal burguesía? Dende logo, habela, haina, pero é un obxecto tan vago e inconcreto, tan elusivo e disperso, que un non sabe que dicir... Todos intuímos que a representación política desa burguesía é o PP. Desa gran burguesía e tal vez aínda máis dos constructores, dos concesionarios, dos pequenos armadores, dos comerciantes e das clases medias de grandes afectos aspiracionais... A min non deixa de sorprenderme que unha xestión tan mediocre coma a da última década, orfa de toda iniciativa positiva, teña tan contentos a determinados segmentos... Ou tal vez, simplemente se trata de que a mediocridade nos anega e/ou de que o nivel de esixencia é mínimo. Vaia vostede saber. A alma da xente é inescrutable

 "Leo unha entrevista en La Vanguardia con Manel Pérez, xornalista económico dese diario que acaba de sacar un libro acerca da burguesía catalá. Nese libro Manel Pérez arrisca un diagnóstico: “A burguesía catalá corre o perigo de ser un simple lobby”. Burguesía catalá, parece que a hai, e madrileña -Florentino, Villar Mir & Co.-, parece que tamén. 

Pero cando un intenta pensar algo concreto, máis ou menos definido, sobre a burguesía galega o certo é que o primeiro que se lle vén á mente, como un reflexo condicionado, é ese emoji que expresa perplexidade. Burguesía galega? Falamos do vento nas fragas? Da Santa Compaña? Do rumor da herba nos prados? Que clase de cousa sería a tal burguesía? Dende logo, habela, haina, pero é un obxecto tan vago e inconcreto, tan elusivo e disperso, que un non sabe que dicir. 

Parece, en realidade, asunto teolóxico. Todos lembrarán a anécdota de Santo Agostiño, que estaba reflexionando sobre a Santísima Trinidade cando viu a un neno na beira do mar que enchía un cubo de auga e verquía ese cubo nun furado na praia. Santo Agostiño, picado da curiosidade, preguntoulle “neno, que fas?”. Ao que o pícaro respostou: “Estou sacando toda a auga do mar e vouna poñer neste furado”.  

 “Pero iso é imposible”, díxolle o santo, ao que o neno retrucou: “Máis imposible é comprender coa túa mente pequena o misterio de Deus”. E así é: a miña mente miníma, cada vez máis minúscula e confundida, non ten neuronas para dilucidar que clase de fenómeno raro e romboide é a burguesía galega.

Dende logo, ata onde sei, tampouco hai moita investigación ou doutrina sobre ela, especialmente a que está viva e coleando. Non se pode eludir a facilidade con que en Galicia e en España se tende a ocultar toda pegada do pasado incómodo que leve ao presente. Non convén molestar. Hai excepcións: Salgheirón, de Primitivo Carbajo é a crónica dun conflicto urbanístico en Cangas, un informe sobre o Grupo Massó e un relato da cultura do pelotazo inmobiliario. É un libro admirable. Admirable e valente, escrito gratis et amore e sen expectativas de beneficio. Xoan Carmona é, por suposto, a referencia inexcusable cando un quere ler algo sobre a historia industrial.

 Sobre os habitantes das tumbas, tal vez hai algo máis. O economista Alberte Meixide coordinara hai tempo uns volumes sobre empresarios escritos por historiadores, meritorios e ilustrativos sen dúbida, pero que teñen o inextricable defecto de escribir sobre tempos pasados. Os economistas tamén tenden a evitar a excesiva precisión sobre o seu obxecto de estudo.

Suxiro máis que enuncio no meu libro Unha nova Olanda que a Guerra Civil marcou unha ruptura nas elites de Vigo e A Coruña. Non se entende o Vigo das décadas centrais do século XX sen Portanet, nin A Coruña ou a Galicia de fins dese século sen ter en conta a capacidade do lobby coruñés para marcar a axenda. Que as elites tenden a autorreproducirse paréceme de primeiro de sentido común. De Catón.

O que suxiro é que as preguntas de quen manda? quen ten o poder? non son nunca ociosas se un quere entender a física e a metafísica da sociedade na que vive. E está claro que as elites económicas e sociais teñen por escenario privilexiado o ámbito urbano. No caso galego, A Coruña e Vigo, especialmente. É evidente, pero o tipo de evidencia que tende a esquecerse. Cando un concentra a súa mente en ligar os elementos “Galicia” e “rural” o primeiro fenómeno que se produce é que “Ale, hop!”, cal Houdini, desaparece a pregunta sobre o diñeiro, quen o ten, como inflúe sobre o mando en praza, etcétera.  

 O xornalista Julián Rodríguez escribiu hai anos un dos poucos textos que poderían contribuír a facer o mapa do asunto. Levaba por título Los señores de Galicia. Sería moi bo que alguén se animara -fanse teses doctorais sobre os asuntos máis peregrinos- a escribir un relato de conxunto que permitira enfocar o astigmatismo social. A crise de 2008 e os seus efectos, a desaparición das caixas e a súa compra por Abanca, o destino de Pescanova e Fadesa, o naval, a agroindustria, a resiliencia das conservas, os medios de comunicación; Inditex e Citröen como aparentes vértices da urdime coruñesa e viguesa; Coren en Ourense... Un E.P. Thompson da cuestión non viría mal para ofrecer algo de luz sobre o particular. 

Todos intuímos que a representación política desa burguesía é o PP. Desa gran burguesía e tal vez aínda máis dos constructores, dos concesionarios, dos pequenos armadores, dos comerciantes e das clases medias de grandes afectos aspiracionais. Hai que lembrar que a política consiste na xestión do poder, e que o poder fai relación aos intereses económicos. Para empresas como Inditex ou Citröen o poder que detenta a Xunta é mínimo, ridículo, pero para moitas outras pode ser determinante, para ben ou para mal ou, directamente, o principal cliente.

 A min non deixa de sorprenderme que unha xestión tan mediocre coma a da última década, orfa de toda iniciativa positiva, teña tan contentos a determinados segmentos -imaxine o lector, por exemplo, a enorme cifra de empregos cualificados que desapareceron co afundimento das caixas e do Banco Pastor- pero algo lles dará. Ou tal vez, simplemente se trata de que a mediocridade nos anega e/ou de que o nivel de esixencia é mínimo. Vaia vostede saber. A alma da xente é inescrutable.

Pero tal vez hai matices. Unha parte do diñeiro ha de ter relacións coa consuetudinaria oposición, que non o é en ámbitos económicamente significativos, comezando polo goberno central. Ao fin e ao cabo, hoxe mesmo, as grandes cidades e as deputacións están gobernadas pola coalición PSdeG-BNG. En realidade, podería dicirse que existe en Galicia unha sorte de cohabitación.

Por certo que, se lembramos o pasado, a lea máis grande do bipartito estivo determinada polo plan eólico. A reacción do PSdeG ao intento de Anxo Quintana de dotarse dunha contorna empresarial foi feroz. Como acabou xa se sabe. As relacións cos medios tamén deitan grandes leccións para o futuro..."            (Antón Baamonde , eldiario.es, 05/06/22)

Galicia 1981-2021 - Catro decadas e todo segue igual... entón falábase como hoxe, verbas, e máis verbas: "Gustaríame pensar que seremos capaces de rachar co camiño polo que vai Galicia, envellecida pola falta de futuro para a mocidade"

 "Hai 40 anos, no período que vai do 21 de decembro de 1980, no que se aprobou en referéndum o Estatuto, ao 20 de outubro de 1981, cando se celebraron as primeiras eleccións ao Parlamento, Galicia comezou a concretar a súa autonomía política.

 Nestas catro décadas afondouse nela e en transformacións non só políticas senón da sociedade en xeral que ao longo das cinco fins de semana de agosto repasamos con cinco persoas representativas dun ou doutro xeito dos cinco grandes gobernos que tivo a Xunta (Albor, Laxe, Fraga, Touriño e Feijóo). 

Todos foron tamén deputados nalgún momento e polo tanto electos pola cidadanía, e pola diversidade das súas orixes xeográfica, profesional, partidista ou por idade axudan a configurar unha imaxe transversal dos últimos 40 anos de Galicia, que se complementa co podcast Retrocorenta no que ao longo deste ano vimos facendo un exercidio de memoria colectiva.

Tras as catro primeiras entregas da serie con Víctor Manuel Vázquez Portomeñe, Fernando Salgado, Pilar Rojo e Teresa Táboas, o quinto presidente que tivo a Xunta, Alberto Núñez Feijóo, contou con Agustín Hernández (Madrid, 1961) como conselleiro Medio Ambiente e Infraestruturas entre 2009 e 2014.

 Pero este galego de adopción neofalante que comezou a vivir en Galicia con 25 anos xa fora director xeral de Obras Públicas con Fraga entre 1998 e 2005, traballara despois para a Deputación de Pontevedra e ao saír da consellería seguiría coñecendo outros postos como o de alcalde de Santiago entre 2014 e 2015 ou o de presidente do Consello Económico e Social que ocupa actualmente.

¿Que facía Vostede en 1981 cando se aprobou o Estatuto?

No curso 80/81 estaba no segundo ano da Escola de Enxeñeiros de Camiños, Canles e Portos en Madrid. Era o curso máis complicado posto que era o primeiro ano con materias específicas da profesión, o que marcaba que continuaras coa carreira ou que abandonaras. Era moi esixente e polo tanto foi un ano de encerro e de estudo.

Xa pensaba na política? En que momento os cargos técnicos que foi ocupando pasaron a ser políticos?

Eu comecei como director xeral desde unha vocación totalmente técnica. O salto á política xurdiu como consecuencia de que tras entrar nunha estrutura pola porta técnica, dáste de conta de que se non te involucras, se non das o paso, podes quedar sen unha proxección que che interesa, profesional e no ámbito da xestión pública, e daquela involúcraste máis. Con independencia de que estás situado onde ideoloxicamente estás cómodo, claro. Pero eu como director xeral, entre 1998 e 2005, non estiven afiliado ao PP. Na oposición Alberto pediume que me implicase, en 2006, e cando gañamos as eleccións chamáronme do partido porque non atopaban a miña ficha para o congreso interno que celebramos. Díxenlles que non a atopaban porque non estaba afiliado, así que aí me afiliei. O que buscaban en min era un currante que resolvese problemas. 

Cal foi o principal cambio de Galicia nestas catro décadas?

Comecei a vivir en Galicia en Febreiro de 1987, polo que a miña referencia temporal arranca nese ano. O avance foi inmenso dende entón. Especialmente no referente aos equipamentos e infraestruturas de todo tipo: as tecnolóxicas, as educativas, as sanitarias, as culturais, as viarias, etc... Ese salto cara á modernidade tamén significou un cambio de mentalidade e unha apertura de Galicia cara o exterior. Durante estes anos a proxección de Galicia cara ao exterior, en España e no mundo, incrementouse dunha forma moi notable. Probablemente a difusión do fenómeno Xacobeo, como algo máis que un acontecemento exclusivamente relixioso, tivo moito que ver.

Cal foi a medida política tomada no marco das competencias autonómicas que considera máis importante neste tempo?

 Quizais non sexa a máis importante pero considero que foi transcendente: A aprobación da Lei 1/1982 de fixación da sede das institucións autonómicas de Galicia. Foi un primeiro paso para rachar cos enfrontamentos entre o sur e o norte de Galicia. Posibilitou o inicio dun período do impulso de Santiago de Compostela como a capital de todos os galegos.

Cal é a medida da que se sinte máis orgulloso de tomar ou de influír o de axudar a que se tomase?

Son consciente do grao de polémica que pode reflectir esta resposta pero sen dúbida foi a miña participación na posta en marcha do proxecto de Sogama. Era subdirector xeral da Xunta e participei no proxecto. Estamos falando de mediada a década dos 90. Galicia tiña centos de vertedoiros espallados pola súa xeografía sen control e causando un impacto inaceptable. O goberno decidiu impulsar un proxecto integral e global de recollida e tratamento do lixo para Galicia, que ademais fora innovador. Foi un proxecto xestionado con ambición técnica e tecnolóxica e tamén con moita negociación política para atopar un emprazamento que non xerara un rexeitamento que fixera inviable o proxecto. Houbo un comité de expertos que asesoraban ao goberno no que estaban personalidades da talla dos profesores Bao, Macías ou Redondo. E dende unha perspectiva máis sentimental e persoal, o viaduto da variante de Noia ten unha especial significación para min. Vivín en Noia durante anos e, sen desmerecer ningún lugar de Galicia, porque non podería elixir un, o Barbanza tenme conquistado. Ademais de facilitar as comunicacións entre as dúas marxes da ría, o viaduto é hoxe en día un referente na paisaxe.

Cal foi o seu peor momento como Conselleiro?

Sen dúbida a tarde-noite do 24 de xullo de 2013 en Angrois. Estiven no lugar do accidente desde os primeiros instantes ata altas horas da madrugada. Nunca esquecerei o que vin.

 Vostede é madrileño pero durante a súa actividade institucional sempre se esforzou por falar galego. A pregunta é sinxela: por que?

Considero que as institucións propias de Galicia "son en Galego” e polo tanto os responsables institucionais temos a obriga de expresarnos utilizando o galego. Desde o máximo respecto á liberdade individual e practicando o bilingüismo harmónico, os responsables das institucións galegas deben expresarse na nosa lingua. O que máis lamento é que, como aprendín a lingua “de oído”, non me expreso tan correctamente como quixera, teño importantes carencias léxicas e ortográficas pero, con todo, avancei moito no emprego do galego, tamén en relacións persoais, fóra do institucional.

Como variou a participación das mulleres en política nestes 40 anos?

Sen dúbida é un dos cambios máis intensos dos derradeiros anos. Pasamos en poucos anos de ser noticia que un goberno tivera unha muller entre os seus membros, a normalizar a presenza de mulleres en todos os ámbitos. O cambio foi intenso, aínda que queda percorrido para acadar unha normalización total da presenza da muller. Non precisamente no ámbito político, senón no referente aos postos de responsabilidade no ámbito da empresa, a educación ou a investigación. Hai que valorar o papel das primeiras mulleres que iniciaron esa senda, posto que é certo que fai uns anos as medidas de conciliación non eran as que existen hoxe en día e, a pesares diso, moitas mulleres percorreron o camiño dunha carreira profesional de éxito, superando ditas barreiras. 

Cando usou por primeira vez un teléfono móbil no exercicio dun cargo público?

Non me lembro. Penso que foi a finais dos 90.

E a primeira vez que usou internet?

Tampouco lle podo dar unha data exacta diso. Sei que tiven acceso antes no ámbito persoal que no desempeño da función pública. Como exemplo do avance tecnolóxico que vivimos nas últimas décadas, cando comecei a traballar no salto hidroeléctrico de santa Uxía de Ézaro, en Dumbría, ano 1987, tiñamos que percorrer uns 5 quilómetros para chegar ao que denominabamos o “bar do teléfono” que era o sitio con teléfono máis cércano desde a obra. Hoxe, e xa dende fai anos, podes contactar desde ese mesmo punto con calquera parte do mundo a través do móbil, ou ter acceso a internet. Xa sei que pasaron anos pero a min paréceme que foi onte.

Cal é a viaxe oficial que lembra máis accidentada?

O 13 de xaneiro de 1998, con motivo do accidente do Discoverer Enterprise encomendáronme dirixirme ao lugar dos feitos para supervisar sobre o terreo as actuacións a levar a cabo para resolver as incidencias xeradas pola rotura da ponte das Pías. Eu era responsable das obras hidráulicas da Xunta e coa rotura da ponte quedou sen servizo a tubaria de abastecemento a Ferrol co que a cidade quedaba sen subministro. Tardei moitísimo en chegar posto que o atasco era monumental. Temos que lembrar que daquela a AP-9 unicamente chegaba a Miño. Dende alí a única estrada era a Nacional. Estando xa en Fene, diante da popa do barco empotrado no viaduto, contactaron desde o gabinete da consellería para que foramos a Ferrol a unha xuntanza co director xeral de Estradas que viña de Madrid. Como non eramos capaces de acceder por estrada, dado o atasco, conseguimos cruzar a ría cunha lancha que pasaba xusto nese momento pola zona (desde a beira fixemos sinais ao piloto que amablemente nos cruzou á outra marxe). Aquel día o presidente da Xunta tiña axenda na illa da Toxa e desprazouse ata Ferrol en helicóptero. O vendaval era dos que facían época e aínda lembro as expresións de susto dos acompañantes do presidente, entre os que estaban varios conselleiros, cando baixaron do helicóptero e contaban a experiencia vivida. Lembro tamén como aquel accidente posibilitou que a reconstrución da ponte fora con catro carrís en lugar dos dous que tiña a ponte orixinal. Por parte da Xunta de Galicia fomos capaces de instalar en tempo récord unha tubaria nova polo fondo da ría para recuperar o subministro en poucos días. En concreto o servizo logrouse restituír en nove días. Por certo, obra executada por unha empresa galega de Santiago, Espina&Delfín.

Que obra de arte (música, literatura, arquitectura, pintura…) lle di a vostede máis sobre estes 40 anos en Galicia?

Sen dúbida, a rehabilitación e restauración da obra de arte de referencia en Galicia, a Catedral de Santiago, coas que se conseguiu achegarnos ao seu aspecto orixinal e desfrutala en todo o seu esplendor. Mencionar tamén a colección de arte do Parlamento de Galicia, especialmente a pintura. Non sei quen tivo a idea orixinal, pero cónstame que o presidente Santalices dá moita importancia a esa faceta do noso Parlamento: Pousa, Quesada, Peteiro, Criado, Lamazares, Laxeiro, Sucasas, Barreiro, Pulido e moitos outros. Gran idea a de recoller no Parlamento unha mostra ampla da arte galega contemporánea. E xa dende un punto de vista puramente sentimental, dúas expresións artísticas que me conmoveron e me deslumbraron dun xeito moi intenso: o concerto que celebrou Carlos Núñez en Castrelos o 18 de xullo de 2004 e a película Mar Adentro. Son dúas referencias que me sitúan mentalmente en Galicia en todo o seu esplendor, especialmente coa película de Amenábar polas súas paisaxes e música, tamén a clásica coa magnífica aria da ópera Turandot. Parece mentira que un director chileno e un actor principal nado en Las Palmas de Gran Canaria, Bardem, sexan capaces de conseguir ese grao de identificación con Galicia.

Como imaxina a Galicia de 2061, dentro doutros 40 anos?

Esta contestación ten, na miña opinión, dúas versións. Como creo que será Galicia e como me gustaría que fora. Penso que por desgraza Galicia vai camiñando cara a ser un territorio con inmensos espazos baleiros, cun gran desequilibrio entre a zona costeira, o eixo atlántico entre Vigo e A Coruña, e o resto do país. Un territorio no que as actividades económicas que xeran máis valor engadido (industria manufactureira, I+D+i, novas tecnoloxías, dixitalización, etc...) cada vez terán menos peso. Unha Galicia económicamente centrada nos servizos máis que no sectores industriais ou tecnolóxicos. Unha Galicia cun problema demográfico importante, envellecida pola falta de futuro para a xente moza. Fronte a esa tendencia, gustaríame pensar que entre todos seremos capaces de rachar con esa realidade e acadar unha Galicia máis próspera, capaz de xerar actividades de maior valor engadido aproveitando a súa riqueza natural e paisaxística. Ser capaces de poñer en valor o noso rural como fonte de produtos de proximidade e de gran calidade e tamén como lugar para vivir en base á utilización das novas tecnoloxías. Unha Galicia conectada física e dixitalmente, que pode competir con calquera outro territorio de España, Europa e o mundo en pé de igualdade, ofrecendo un atractivo territorial e climático inigualable. Unha Galicia que sexa capaz de fixar a súa xuventude ao seu territorio e tamén ser atractiva para xente de fora. Neste escenario Galicia podería, sen dúbida, ser un referente da península ibérica para vivir é prosperar." 

Podes reler aquí a serie de cinco conversas sobre a evolución de Galicia desde a aprobación do Estatuto hai 40 anos que fomos publicando ao longo das fins de semana de agosto."          (David Reinero, Praza Pública, 27/08/21)

Benigno Fernández Salgado, escritor e profesor: "A Xunta é unha máquina de propaganda, para min a que mellor funciona na economía galega"

 "Cal é a razón do seu interese ao estudar as marcas e a súa relación coa sociedade?

Non é nada fácil responder esa pregunta. Se non nos facemos unha idea da sociedade na que vivimos, non podemos entender que é o que nos está pasando a nós e á vida. As marcas e a publicidade fan xirar o mundo hoxe. Tocoume dar clases de publicidade, algo que non se me ocorrería por elección. A través delas decateime de que a vida mudou radicalmente o século pasado.

A vida que levaron meus pais xa non a puiden vivir eu. Agora vivimos do que nós contamos e do que nós falamos, no sentido da publicidade, de como lle vendes ao outro o que ti fas. 

A publicidade é o que move a sociedade capitalista en si. Vivimos un momento que eu diría que é terrorífico. Non é a fin das ideoloxías, éo da bioloxía coa que podemos sobrevivir. Estamos nunha sociedade postindustrial na que a publicidade é necesaria para vender o que se produce. Pódese dicir que estamos vivindo do conto.

Como é o panorama que atopou na súa investigación a respecto das marcas e da publicidade agora mesmo na Galiza?

As marcas son, fundamentalmente, un nome, aínda que leven unha imaxe. Son lingua e igual que ela, serven para cuestións positivas, como comunicarse, ou para todo o contrario, tamén serven para mentir. Hai teorías que sinalan que a lingua non comezou para entendernos, senón para enganar o outro. Lembro un titular, cando se emitiu o primeiro anuncio de Gadis, que dicía "vendámonos como galegos". É unha frase perigosa. A función da publicidade é "vender, vender e vender". Cando o tomas moi en serio convértese en reflexivo, en "venderse". Quen se vende? As linguas teñen que servir para outras cousas. 

O que se faga co galego, pode facerse con calquera outra lingua. Todas as linguas poden valer para todo, para o que queiramos nós que vallan. Lembro hai vinte anos, cando comecei impartindo aulas en Publicidade, que atopei na prensa unha información sobre o prezo do nome Coca-Cola. En realidade era o que valía todo o que se fixo con esa marca.

É moi importante iso, e agora mírase que é o que fan as marcas, se son responsábeis co medio ambiente ou non, por exemplo. Quen compra son consumidoras e consumidores mais tamén cidadáns que deciden que mercan e que non. Hai que saber a que responden as marcas e a súa imaxe. Agora mesmo Coca-Cola xa non está nesta listaxe, agora é máis importante o entretemento. Os cambios son inevitábeis.  

Para as marcas galegas fixen unha catalogación de dez entre o meu alumnado. É curioso que moitas e moitos non chegaron a pór as dez. Saen as mesmas marcas, patróns, gustos xeracionais. Ao final traballei coas 50 máis coñecidas. As primeiras que figuran son Estrella Galicia, Gadis e Inditex. Beber, comer e vestir. 

Cal é a razón de que sexan estas marcas que cita as primeiras desa listaxe?

Hai vinte anos a primeira marca que fixo un esforzo por actualizarse foi Estrella Galicia. Logo, no caso de Inditex, houbo moito gasto para inventar os seus nomes, que teñen unha semellanza con moitos lugares do mundo. Quería vender a nivel internacional. É o momento en que entran as axencias que traballan con equipos de lingüistas, economistas, relacións públicas,... Cantos máis cartos, máis emoción causas. Nótase isto, e na listaxe que fixen figuran moitas desas marcas da multinacional de Amancio Ortega.

A publicidade ten unha parte que é a propaganda. Quen máis gasta na Galiza é a Xunta. É unha máquina de propaganda, para min a que mellor funciona na economía galega.

O galego pode contar coas mesmas armas nun territorio tan competitivo como é o da publicidade?

Todas as linguas teñen o mesmo potencial. O importante é o que queiras facer con elas. Se queres ser imperialista, como o inglés, podes selo. Se queres coller o portugués, podes, e chegarías a outras xentes.

A lingua máis pequena pode servir. Son permeábeis, permiten modernizarse, contradicirse, mesturarse. As linguas forman parte da nosa vida. Nacen, medran, reprodúcense e morren. Non hai nada eterno. Sempre estamos a falar de que o galego está a morrer mais non hai que esquecer que tamén nacen as linguas. Podemos competir a nivel global mais as circunstancias son as que son e temos a historia que temos.  "                  

 (Entrevista a Benigno Fernández, filólogo e doutor en Filosofía, pasou polas universidades de Birmingham e Oxforf para asentar a súa carreira profesional  na Universidade de Vigo, onde imparte lingua galega e linguaxe publicitaria. A. Escuredo, Nós, 11/11/20)

Galicia, el laboratorio demográfico de España

"No puedo meter a un hombre y a una mujer en la cama y decirles lo que tienen que hacer. Si hiciera falta, lo haría, pero no se puede”. Manuel Fraga resumía en 2004 con esta afirmación –una de las muchas que dejó para las hemerotecas– su impotencia ante la escasez de nacimientos y el continuo envejecimiento de la población gallega.

 Su sucesor en el PP de Galicia, Alberto Núñez Feijóo, que este domingo aspira a revalidar su cargo al frente de la Xunta, ha tomado el testigo y ha situado la preocupación por la baja natalidad entre sus prioridades políticas con una ley de impulso demográfico que, si finalmente entra en vigor —el anteproyecto se aprobó en enero pero no se debatió en el Parlamento autonómico por el adelanto electoral—, será la primera norma en España desde la Transición diseñada para estimular el número de nacimientos. Sus críticos consideran que yerra en el diagnóstico: “El problema no es la baja natalidad, la natalidad es un síntoma del problema”.

 Los datos demuestran que la población en Galicia es cada vez de mayor edad, aunque esta tendencia, algo más acentuada en la comunidad gallega, se repite en el resto de España y en gran parte de Europa. Entre 1999 y 2019, la edad media de los ciudadanos gallegos ha pasado de 41,9 años a 47,2, según los datos del Instituto Nacional de Estadística (INE). 

En Ourense y Lugo, que son la primera y la tercera provincia con el índice de envejecimiento más alto de toda España, la edad media asciende a 50,7 y 49,8 años respectivamente. Y mientras la esperanza de vida es cada vez mayor, el número de nacimientos disminuye: de los 66,6 niños que nacían por cada mil mujeres en 1975, la cifra ha descendido a más de la mitad, con una tasa de fecundidad de 28,3 en 2019.

Aunque estas cifras han sido presentadas en Galicia en tono apocalíptico, los demógrafos insisten en que el envejecimiento no es problemático, sino que es el resultado del gran aumento de la esperanza de vida. “En España, en 1900, uno de cada cinco niños se moría antes de cumplir un año, y la mitad se había muerto antes de los 15”, subraya Julio Pérez, demógrafo del Instituto de Economía, Geografía y Demografía del CSIC (Centro Superior de Investigaciones Científicas) y autor del blog Apuntes de demografía. El problema existiría si no hubiera “recursos suficientes para atender a los mayores”, lo que supone ante todo un reto económico y no demográfico, añade Antía Pérez Caramés, profesora de sociología en la Universidad de A Coruña y experta en demografía y migraciones.

Feijóo sí interpreta el envejecimiento como una crisis demográfica, pero ha intentado alejarse de la visión de Fraga, que situaba a las mujeres en el centro de la diana —“la mujer”, decía el expresidente gallego, “antes de casarse procura tener su piso, por si acaso, y su coche, y cuando se da cuenta tiene el primer hijo a los 30 o 32 años”—. Tras un plan fallido de 2013 con el que la Xunta pretendió aumentar el índice de fecundidad, el nuevo anteproyecto del PP, pionero en España en cuanto a la intervención pública en política de natalidad, propone medidas de ayudas económicas y de conciliación a las familias con hijos, de retorno de los jóvenes gallegos y de dotación de mayores servicios a las zonas más despobladas.

 “La finalidad de la ley es ofrecer el máximo nivel de apoyo a las personas que decidan tener un hijo” y contempla una inversión de “800 millones de euros”, según la consejera de Política Social de la Xunta, Fabiola García. Sin embargo, aunque lo sugiere, el texto pasa de puntillas por lo que la oposición considera que es la verdadera causa del bajo número de nacimientos: la falta de trabajo estable.

“No aprende de los errores pasados, la ley es una operación de marketing para convencer a las familias de que tengan hijos, y apenas aborda otro gran instrumento para reforzar la vitalidad poblacional como es la inmigración, que sería un instrumento más rápido y con otras ventajas”, explica Xoaquín Fernández Leiceaga, senador y presidente de los socialistas gallegos. La solución pasa en primer lugar, según el dirigente del PSdeG, por la “estabilidad laboral”. “En los últimos cuatro años, sin tener en cuenta la covid-19, hemos perdido 70.000 empleos en Galicia cuando en España se han creado 600.000”, lamenta el líder socialista.

Coincide con este análisis Montse Prado, secretaria de organización del BNG. “Una persona o una pareja no va a tener un hijo porque tenga más o menos ayudas para cuidarlos, sino si tiene un empleo digno y un salario que le permita desarrollar su proyecto vital”, afirma la política, que critica el “raquítico aspecto económico” de la ley. Según considera, la dirección de las medidas no es la adecuada, ya que “están enfocadas únicamente en las personas que quieren tener hijos” y no en “la creación de un sistema de bienestar global que atienda las necesidades de la infancia, la juventud y los mayores”. “Mucho escaparate y poco contenido”, sentencia.

Fabiola García niega rotundamente un objetivo natalista de la norma. “Entendemos que una ley no debe tener como cometido convencer a la gente para que tenga más hijos”, rechaza la conselleira. Sin embargo, uno de los puntos novedosos del texto es la obligación de que todas las leyes, decretos y planes que pasen por el Parlamento autonómico tengan que contar con un informe de impacto demográfico, una medida cuyo “objetivo es construir la demografía como un problema”, reflexiona la socióloga Antía Pérez Caramés.

“El PP distorsiona el concepto de conciliación y lo convierte en una política natalista que contempla que una mujer recibirá recursos públicos en la medida en que tenga hijos cuando antes que nada es una política de justicia social y de responsabilización colectiva de los cuidados”, apunta Pérez Caramés. La investigadora, que ha analizado en profundidad la Ley de Impulso Demográfico de Galicia, considera que los populares tienen un “concepto muy restringido de la conciliación”, que entienden solo como familiar y laboral sin incluir “otros aspectos de la vida personal, como la gestión del tiempo propio”. ¿Y qué ocurre con las parejas que no tienen hijos? “Que también son familias que tienen que conciliar”.

Las medidas más destacadas de la ley

1. Gratuidad de la educación infantil para los segundos hijos y sucesivos.
2. Apoyo a las empresas para que habiliten en sus instalaciones espacios de conciliación.
3. Intensificación de ayudas económicas a las familias a través de la Tarjeta Bienvenida, que facilita una cuantía mensual de entre 50 y 200 euros mensuales a los padres con un bebé recién nacido.
4. Programas de difusión de oportunidades para traer de vuelta a los gallegos en el exterior.
5. Impulso de servicios sanitarios, sociales y otros, como los bancarios, en las zonas rurales.
6. Publicación periódica en el Diario Oficial de Galicia (DOG) del saldo vegetativo de la comunidad (nacimientos menos muertes) para concienciar a los gallegos del reto demográfico.

7. Incorporación de un informe demográfico en las leyes que se aprueben en el Parlamento autonómico."                     (Patricia R. Blanco, Antonio Alonso , El País, 10/07/20)