Mostrando entradas con la etiqueta Tradicion: muerte. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Tradicion: muerte. Mostrar todas las entradas

2/11/23

O Halloween veu substituír a nosa tradición de Defuntos porque "a sociedade actual prefire vivir de costas á morte"

 "O antropólogo Rafael Quintía, que descarta absolutamente falar de Halloween, asegura que o termo correcto para esta festividade sería Día de Defuntos. "Chamarlle Samaín tampouco ten sentido, porque a de hoxe xa non é a festa que se celebraba na Idade de Ferro, é outra cousa", afirma, apuntando que "un termo interesante e que estaría moi relacionado con este Día de Defuntos sería o Magosto, que comeza tamén o 1 de novembro e é outro rito de carácter funerario".

 Halloween, Samaín, Noite de Todos os Santos, Noite de Defuntos... Todas son o mesmo? Pois certamente non, aínda que teñen elementos de carácter ritual que comparten. Con todo, as orixes desta celebración de Defuntos foron ben distintas ao que se rematou convertendo na actualidade, onde a influencia do capitalismo e da Igrexa fixo que se perdese o motivo principal desta noite: honrar aos defuntos. O antropólogo Rafael Quintía conta a evolución desta festa na que o mundo dos vivos e dos mortos semellan estar máis preto que en calquera outra data do ano. E amósase convencido de que "a sociedade actual prefire celebrar Halloween e disfrazarse de asasinos en serie porque vive de costas á morte, non vaia a ser que por levar aos nenos ao cemiterio se traumaticen".

Nesta data do ano, como explica, "comeza o ciclo das celebracións de inverno, e é o momento no que entramos en contacto coas ánimas no sentido cultural, é dicir, é o momento no que o veo que separa o mundo do alén do mundo do aquén descórrese e é posible de forma extraordinaria ese contacto co máis aló". Para este experto investigador, o nome correcto para nomear a este momento do ano sería "Festa de Defuntos" ou "Festa das Ánimas, se se quere". "Hai que entender que a cultura é algo dinámico e, en concreto, esta festa na que se conmemora aos nosos ancestros ten moitas capas, partindo duns substratos precristiáns moi claros, pois nas culturas celtas o día 1 xa marcaba o comezo do ano, coincidindo co comezo do ciclo escuro (os días son máis curtos); e en moitas mitoloxías tamén era o día no que era máis sinxelo ese tránsito dun lado a outro, do mundo dos vivos ao dos mortos", asegura Quintía.

Con todo, advirte de que non se debe esquecer que o Día de Defuntos como tal, históricamente, é o día 2 de novembro, non o 1. "Esta festa xa estaba marcada así nos calendarios célticos, baixo o nome de Samaín para eles, sendo unha festa que xa se celebraba hai 2.000 anos, na Idade do Ferro", asegura o antropólogo que, con todo, é consciente de que "dende aquela, pasaron moitas cousas, todo foi cambiando. "No século IX o Papa Gregorio IV destinou o 1 de novembro á celebración de Todos os Santos xa mortos, e o día 2 no século XVIII destinouse ao Día de Defuntos", apunta. Con todo, estas festividades, diferentes na orixe aínda que relacionadas, mesturáronse tanto que "mesmo hai veces nas que na propia fala da xente mestúranse os dous conceptos e hai zonas nas que lle chaman aos antepasados 'os seus Santos pasados'". 

"A XENTE PENSA QUE DICIR DÍA DE DEFUNTOS TEN UNHA CONNOTACIÓN CRISTIÁ"

Así as cousas, Quintía teno claro: "Para min chamarlle Samaín non ten sentido, porque a de hoxe non é a festa que se celebraba na Idade de Ferro, é outra cousa, ao igual que ao Entroido lle chamamos Entroido e non rito de expulsión do inverno ou outros nomes que se lle puxeron no Neolítico". Aínda que para el, "un termo interesante e que estaría moi relacionado con este Día de Defuntos sería o Magosto, que comeza tamén o 1 de novembro e é outro rito de carácter funerario".

En calquera caso, o que non estaría para nada correcto sería dicir 'Halloween': "Para que vas empregar un termo do inglés arcaico que significa Todos os Santos cando xa tes un termo en galego? Non ten sentido". O que sucede, na súa opinión, é que "ás veces a xente ten moitos prexuízos e pensa que o Día de Defuntos ten unha connotación relixiosa ou cristiá, cando o certo é que calquera dos outros termos teñen tamén esa connotación e o cristianismo, gústenos ou non, é unha parte esencial na configuración da nosa cultura, pois tamén foi quen no século XIII creou a existencia do purgatorio e, grazas a iso, hai cultura das ánimas". 

"AS MEIGAS NON ESTÁN NO ALÉN, NON HAI QUE MESTURAR TRADICIÓNS"

Ademais, na actualidade está todo tan mesturado que xa non se sabe nin o que é verdade nin o que se engadiu séculos despois ao rito orixinal. Unha destas cousas engadidas é, sen ir máis lonxe, todo o que ten que ver coas meigas. "Na iconografía do Halloween todo se mestura, e vennos de volta un sucedáneo descontextualizado das crenzas que levamos nós a América no seu día", explica Quintía, entrevistado nun 'podcast' de Orgullo Galego, que asegura que "a Noite Meiga como tal, é dicir, esa noite na que é máis fácil o contacto co plano das meigas, é a de San Silvestre e a de San Xoán". Con todo, concede que "a noite de Defuntos é unha data, ao igual que en moitas outras, como o propio Fin de Ano, na que pode acontecer o extraordinario e, nese extraordinario, poderían entrar os ritos curativos ou as adiviñacións". Aínda así, o antropólogo afirma que "as meigas non están no alén, así que non hai que mesturar unha cousa coa outra". 

"Como en Halloween está de moda disfrazarse de vampiros, de Franskesteins, de bruxas, de 'psicokillers' ou de asasinos con motoserra pois claro, suceden confusións, e é que non ten sentido ningún", móstrase ofendido o experto, que resalta que o feito de non falar de Defuntos por crer que é unha cuestión cristiá carece de xeito, pois "é unha realidade histórica, sexas crente ou non ti e todos somos cristiáns culturais, porque non traballamos os días que marca a Igrexa, por exemplo, e Nadal e outras festas de carácter relixioso son as que determinan o calendario". 

"MAGOSTO E DEFUNTOS ÍAN DA MAN: COMÍAN CASTAÑAS EN TERREO DE MORTOS"

De feito, máis relacionado con Defuntos que a Noite Meiga aínda estaría o Magosto, que, como apunta este experto, "non deixa de ser outro rito de carácter funerario, máis complexo que só xuntarse a comer castañas". "O Magosto e a celebración dos Defuntos son básicamente o mesmo, pois no Magosto, antigamente, tamén se facían cousas como deixar o lume aceso para que se quentaran as ánimas, críase que cando comías unha castaña estabas a liberar a unha ánima do purgatorio, e había unha connotación de banquete funerario, de rito relacionado co máis alá", asegura. Hoxe por hoxe, parece que o Magosto só é unha celebración na que se xunta a xente na praza para celebrar a chegada do outono e das castañas, pero "esquecémonos do Magosto familiar, que se celebraba na casa, onde se comían as castañas ao redor dunha lareira acesa, pois era o lugar a onde viñan as ánimas a visitarte, e críase que se o lume se movía, polas correntes, era que estaban entrando as ánimas na estancia". 

Por outra banda, o que tiña que ver co Magosto de portas cara fóra tampouco era como o que hoxe en día se fai nas cidades, aínda que hai pobos e aldeas que si conservan a tradición orixinal. "O lugar que se escollía para xuntar á aldea ao redor das fogueiras nas que se asaban as castañas estaba sempre nas aforas, nun monte ou nun outeiro, o territorio dos mortos, fóra do ámbito dos vivos, e dábaselle ese significado de que nese día os vivos vamos ata o lugar onde residen os mortos, para encontrarnos con eles", apunta Quintía. De feito, asegura que "en Portugal dicíase que as castañas que quedaban tiradas no chan despois do Magosto estaban babadas dos defuntos e non se podían coller". Tamén como parte deste rito está o feito de emborrallarse a cara coas cinzas das castañas, para "volver á aldea honrando ás ánimas que nos visitan". Poderiamos dicir que é "a primeira mascaradas das celebracións funerarias, a máis básica, que marca o comezo das mascaradas da época do inverno, que seguirán co Nadal ou o Entroido". Así que si, Magosto e Defuntos van da man.

"GASTAMOS MILLÓNS EN LOITAR CONTRA A VIOLENCIA DE XÉNERO E LOGO DISFRAZAN AOS NENOS DE ASASINOS EN SERIE E VIOLADORES"

Entón, se temos tanta tradición propia, por que non se recupera e vamos buscar fora o que xa temos? O Samaín, como di Quintía, non é nada novo, pero si semella que se fala de Samaín unicamente para referirse ao rito de facer cabazas. "A min enseñoume miña avoa nos anos 70 e ela non sabía nin o que era o Halloween nin o Samaín; e a ela ensinoulle a súa avoa, que nacera no 1800, é dicir, hai máis de douscentos anos xa se facían cabazas e se poñían nas portas das casas e nos camiños, e en moitos lugares a xente collía unha vela e unha cabaza e saía aos camiños a asustar aos veciños e ás mulleres que ían cedo á misa da novena, que se celebraba moi cedo", polo que "pensar que o Samaín só consiste en facer cabazas é absurdo, porque este feito é só un máis dos moitos ritos que forman parte do ciclo de Defuntos". Con todo, hoxe aínda se vai un paso máis aló e a xente di que celebra Samaín cando en realidade na práctica está a celebrar Halloween: "Disfrazan á xente de asasinos en serie, considerando a morte dende unha perspectiva banal, sen falar da festa de carácter funerario como tal, porque non vaia a ser que se traumaticen os nenos", ironiza o antropólogo.

"Gastamos millóns e millóns e loitar contra a violencia de xénero e logo vamos e disfrazamos aos nenos de asasinos en serie e violadores, e todo fomentado dendo o propio sistema educativo, iso é o máis triste", lamenta Quintía, que asegura que Halloween chegou para quedarse, pois "é unha festa cun gran potencial comercial e capitalista, unha festa que se basea en consumir, en ir a comprar ao bazares para disfrazarte e decorar a casa ou o bar". "Claro que estéticamente as políticas de terror son unha máquina de 'marketing' moi poderosa, sobre todo agora que vivimos nunha sociedade de costas á morte, na que pensamos que somos inmortais, na que non se poden visitar os cemiterios para non traumatizar aos nenos e na que comer castañas está mal visto porque manchas as mans", lamenta este antropólogo, consciente de que "ante a potencia do aparato publicitario e de marketing do Halloween pouco se pode facer, porque a xente bota man desta festa para divertirse, como se non tivese suficientes días no ano para facelo". 

"A TRISTEZA É PARTE DA EXISTENCIA HUMANA; O CAPITALISMO ALIÉNANOS"

Quintía incide en que "a sociedade tradicional convivía coa morte, porque se facía que a morte estivese presente na vida, os propios cruceiros que se situaban nos camiños tiñan caveiras marcadas, o mariñeiro que saía ao mar non sabía se ía volver, e a morte estaba aí sempre, non había o sistema sanitario nin a hixiene que temos hoxe, había moita mortalidade infantil, e a xente estaba acostumada a convivir coa morte". Lonxe de ser algo malo, "cando ti es consciente da túa finitude, vives doutro xeito", asegura o antropólogo. Fronte a isto, o que quere a sociedade actual é "morrer de súpeto, sen pensar, mentres que na sociedade tradicional iso considerábase unha mala morte, porque a boa morte era aquela na que a ti che da tempo a despedirte, a deixar as débedas pagas e a herdanza arreglada, porque se non o fas igual tes que volver de morto a arreglalo e non marchas para o outro mundo en paz; hoxe queremos todo o contrario, que nos pille a morte desprevidos, para non ter que pensar nela, nunha sociedade que vive de costas á morte, o que tamén nos fai máis irresponsables para vivir". Neste contexto, "celebrar algo que se chama Día de Defuntos non queda tan ben, é mellor Halloween; deixemos aos mortos e falemos de asasinos mellor", chancea Quintía.

Cando en verdade, o antropólogo defende que "Defuntos non é unha festa triste, só é unha festa na que se conmemora aos defuntos". Obviamente se a ti che morreu alguén nesa data estarás triste, pero se che morreu noutra estaralo tamén noutra. "A tristeza forma parte da existencia humana e non podemos vivir nun espazo emocionalmente protexido toda a vida, isto é unha creación do capitalismo neoliberal absurdo no que todo ten que ser un mundo de fantasía, para ternos alienados", asegura. De feito, conta, na súa experiencia personal, que "a min de pequeno sempre me gustou ir ao cemiterio e mesmo cando estaba fóra de Galicia traballando trataba de vir aquí neste día, porque era un momento para socializar, para xuntarse con xente que había moito tempo que non vías, coas familia, todos no cemiterio da parroquia, neses momentos de reunión dos vivos ao carón dos mortos, o que me facía sentir ben". 

Ademais, destaca que a tristeza non é algo malo: "Hai que saber xestionar as mortes, e hai que choralas". "Agora parece que non se poden xestionar e que hai que ir aos enterros con lentes de sol porque está mal que che vexan chorar, está mal exteriorizar a dor; mentres que antes non só se exteriorizaba, senón que se teatralizaba, porque chorar cando hai que chorar non ten nada de malo, ao contrario, é moi bo", asegura. E chancea con que "para min é máis triste, por exemplo, o Día do Traballo, nun país con 3 millóns de parados". Así mesmo, afirma que "hai lugares de Galicia onde Defuntos é unha festa na que pola noite os rapaces van facer trasnadas, roubar carros, quitar reixas (como no San Xoán), e cando saen por aí a asustar aos veciños non o fan con ton triste, nin chorando, nin moito menos".

"PARA MANTER VIVO A ALGUÉN HAI QUE LEMBRALO, SENÓN MORRE DE TODO"

"Para manter vivo a alguén hai que mantelo na lembranza, se non o lembras morre definitivamente, e Defuntos é unha forma de mantelo vivo e lembralo, conmemorando os momentos bos que pasaches ao seu lado", afirma o antropólogo, que recorda que mesmo nalgunhas aldeas se lle asigna un calificativo a estes mortos para facer referencia a que están noutro plano da existencia: "Falan de 'o defunto José', non din 'José' sen máis". "Defuntos é a forma de seguir vinculados emocional e afectivamente con esas persoas que xa non están, manténdoas vivas a través da nosa lembranza, porque se a falta de lembranza leva ao esquecemento, isto pode xerarnos moitos problemas como sociedade, polo feito de esquecer cousas que pasaron e repetir os mesmos erros", conclúe."           (Ángela Precedo, Galicia Confidencial, 01/11/23)

1/11/23

Samaín: la tradición gallega de Difuntos, vampirizada por Halloween

 "Su rastro es difuso. Por lo menos, su rastro previo a 1990, cuando el profesor Rafael López Loureiro inició su recuperación en Cedeira, al norte de Ferrol, en la Costa Ártabra. Los recuerdos de infancia se le agolparon un día en que su hija volvía de la escuela con una calabaza decorada al estilo Halloween: él también había decorado calabazas. Y también lo había hecho hacia finales de octubre. Entonces, la entrada en el invierno no tiene marcha atrás, y los pueblos atlánticos ofician la bienvenida a las sombras, tiempo de Samaín. La tradición resurgió, aunque apoyada en sus lazos con la versión estadounidense y, según algunos observadores, vampirizada por esta.

“Se está recuperando en parte por la influencia global”, explica Manuel Vilar, director del Museo do Pobo Galego, un centro que “investiga, conserva, divulga y promueve la cultura gallega”. Vilar se refiere principalmente a dos elementos: el Halloween popularizado sobre todo por el cine USA, el de truco o trato y los disfraces terroríficos; y los vínculos de Galicia con el mundo celta. “Tenemos necesidad de buscar esa conexión”, dice. De hecho, la misma palabra, Samaín, procede del irlandés antiguo y, según algunos filólogos, designaba el final del verano. Ahora se usa para nombrar “la fiesta de las calaveras”.

Así subtituló López Loureiro su investigación al respecto, Samaín: a festa das caliveras (Ir Indo, 2003). Desde entonces, apenas ha habido otros estudios sobre una celebración que, en paralelo a este desierto analítico, se ha hecho enormemente popular. Las escuelas y la hostelería se han apuntado con entusiasmo, y las calabazas antropomórficas inundan Galicia durante la última semana de octubre. Justo la que termina con el día de Todos los Santos, el 1 de noviembre, de profundo arraigo en la comunidad y, dicen algunos expertos, cristianización de “la fiesta pagana del Samhain”.

El propio Vilar establece además una tenue relación entre las calabazas y la muerte. Natural de Muxía, en plena Costa da Morte, relata como los niños las usaban para meter miedo. “Las colocaban en las puertas, en los caminos, en los cementerios, para asustar”, narra, “pero no conozco otros rituales, lo que no quiere decir que no existiese”. En su zona, la palabra en gallego para denominarlas era cocos. En otros lugares, cabazas, colondros, caveiras de melón, calabazotes o calacús. El escritor Víctor Vaqueiro entró en detalles en su dicionario Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres (Galaxia, 2011). También difundió otras intepretaciones. “La acción de vaciar cabezas de melón o calabazas representaba simultáneamente una alusión a la muerte, la simbolización de un tiempo en el que los vivos y los muertos comparten ciertos ámbitos”, escribe, “una broma de niños y la representación de un instante en el que las luces y las sombras se encuentran”. Ejercían igualmente una función protectora, espantaban el mal.

Los trabajos de López Loureiro durante los años 90 documentaron estas costumbres, y trazaron sus genealogías. La talla de calabazas, de la que había detectado pistas por toda Galicia, coincidía con la época de los magostos -fiestas populares cuyo núcleo consiste en asar castañas- y las honras a los muertos aparecidas antes de la romanización y que el catolicismo llevó al Día de Difuntos y a Todos los Santos -el dos de noviembre. “En Galicia encontramos la tradición en toda su geografía, no faltando en ninguna de sus comarcas y aportando un folclore similar aunque dándole nombres diferentes”, contaba hace 15 años en un artículo de prensa.

Para López Loureiro, todo forma parte del continuo cultural de la Europa celta, que otros estudiosos denominan Europa atlántica. Manuel Vilar entiende sin embargo que la relación de Galicia con lo celta es “conflictiva”. El celtismo es parte fundacional del galleguismo político desde que Manuel Murguía lo introdujo a mediados del siglo XIX en su influyente visión de la historia de Galicia. Frente a la uniformización del Imperio Romano, el protonacionalismo gallego buscaba las singularidades históricas del país. En todo caso, esta estrategia es discutida de forma periódica, también en el interior del movimiento nacionalista. La realidad, con todo, constata que las calaveras talladas o prácticas similares están registradas en diversas sociedades agrarias próximas al océano Atlantico.

Solo respondemos ante socios y socias: ante personas como tú que creen que nuestro trabajo importa. Por eso, si nos lees habitualmente y crees en el periodismo con valores, pedimos tu colaboración para que podamos seguir siendo independientes. Te llevará menos de un minuto y puedes hacerlo desde aquí con cuotas que van desde 1 € al mes.

Las calabazas y Estados Unidos

Fue sobre esa base etnográfica que el Samaín inició su despegue en la Cedeira de los años 90. Ya en el siglo XXI, los centros sociales autogestionados y de corte nacionalista se sumaron a la iniciativa. Las calabazas se multiplicaron por Santos, y junto a ellas niños y niñas disfrazadas de brujas, vampiros y otro tipo de criaturas fantásticas. Algunas voces lo criticaron, incluso con dureza. El escritor Xosé Luís Méndez Ferrín, entre las más prominentes. Peste Halloween titulaba en 2005 uno de sus artículos en Faro de Vigo. Su tesis era radical: “Alguien que ha leído mal a Jean Markale [estudioso francés del mundo celta] debe de ser el autor del neoHalloween nacionalista de Cedeira que, ni más ni menos, constituye todo un refuerzo de nuestra colonización cultural”. Ferrín no negaba la existencia de la tradición del tallado de las calaveras de melón -“nosotros hacíamos carantoñas de calabaza, les metíamos una vela dentro y las colcábamos en un cruce de caminos en el cementerio de Vilanova dos Infantes (Celanova, Ourense)”-, sino su vínculo con Halloween.

Sus textos, contrarios a lo que él denominaba “corriente ideológica celtista”, despertaron cierta polémica. Lo singular de este debate es que el propio Rafael López Loureiro, artífice principal de la recuperación popular del Samaín, ha ido asumiendo una posición crítica con la deriva del Samaín. En una entrevista de hace tres años en La Voz de Galicia se sinceraba: “La idea original del Samaín era pelear contra Halloween, pero se ha pervertido en un Hallomaín, una mezcla o directamente un Halloween al que, por algún tipo de vergüenza, de le llama Samaín”. Y eso que, en su opinión, ambas celebraciones “comparten base céltica”. La potencia imaginística de los Estados Unidos -su imperialismo cultural- es, al fin y al cabo y todavía, difícilmente resistible."                 (Daniel Salgado, eldiario.es, 29/10/23)

31/10/22

Ela é Consuelo, coñecida como "A coxa de Licos" e foi fotografiada na vila vella de Cedeira hai 30 anos por Antonio Quintana... Nesta imaxe podemos vela celebrar a festividade de defuntos con dúas cabazas talladas e listas para usalas para asustar, unha tradición ancestral que agora nos queren facer pasar por Halloween


 


OrgulloGalego #Defuntos #Magosto @OrgulloGalegoGz

O uso das cabazas en Galiza non é unha copia do Halloween Ela é Consuelo, coñecida como "A coxa de Licos" e foi fotografiada na vila vella de Cedeira hai 30 anos por Antonio Quintana.

Nesta imaxe podemos vela celebrar a festividade de defuntos con dúas cabazas talladas e listas para usalas para asustar, unha tradición ancestral que agora nos queren facer pasar por Halloween.

Existen rexistros por toda a xeografía galega que nos conta que nesta época era habitual tallar cabazas nabos, etc e colocalos nos cruces de camiños, cruceiros, nas fiestras ou mesmo poñelas na cachola para asustar á xente.

Tamén contan que se usaba para afastar aos malos espíritos ou mesmo para representar á Compaña. Isto ten séculos de existencia, antes de poñerse de moda o Halloween.

Por exemplo nas Rías Baixas chámanlle Noite dos Calacús e moitísima xente lembra facelo hai 50-80 anos e que xa os seus antergos facían isto.

Sobre todo isto falamos onte con Lidia Mariño na conversa sobre ritos e mitos no tempo de defuntos

Fonte das imaxes: Galipedia

2:22 p. m. · 28 oct. 2022
56 Retweets 2 Tweets citados 156 Me gusta
 

7/9/22

Adiós a una romería gallega de las más ancestrales, la procesión de ataúdes de Santa Marta en As Neves... El párroco de Ribarteme y la Diócesis de Tui-Vigo cancelan el cortejo fúnebre de los “no muertos” al entender que “no tiene sentido; en tiempos de Jesús no se enferetraba” y acaban con una tradición que se remonta a la Edad Media

 "Una de las romerías más ancestrales y famosas de Galicia; posiblemente la más extraña de España y considerada por el diario británico The Guardian como la segunda más curiosa del mundo, está en peligro de extinción. Se trata de la romería de Santa Marta de Ribarteme de As Neves, cuya particular procesión de ataúdes de los “muertos-vivos” atrae a una muchedumbre de personas cada 29 de julio. No sucederá lo mismo hoy, pues ningún devoto recorrerá la procesión en el interior de una caja mortuoria al suprimir el párroco dicha tradición por entender que “no tiene ningún sentido”.

Es el final de una romería cuyos orígenes se remontan a 1700, aunque hay quien dice que ya existía en la Edad Media. “En 2020 y en 2021 no se hizo por la pandemia y este año la hemos suprimido totalmente”, confirmó ayer a FARO el párroco, Francisco Javier de Ramiro, asegurando que “ni el Obispado la quiere, ni yo la quiero”. De Ramiro justifica esta decisión en los orígenes de la misma. “En tiempos de Jesús no se enferetraba. Se cubría con una sábana el cadáver después de haberlo lavado con unos aromas. Esta tradición es una deformación, no sé de dónde vino y no tiene ningún sentido”, explica De Ramiro.

No obstante, este no es el mismo discurso que defendían el año pasado, cuando la procesión ya pendía de un hilo al existir cierto escepticismo desde que en 2013 un reportero del National Geographic se infiltrara como un ofrecido más dentro de un ataúd para hacer un reportaje, poniendo en entredicho el significado religioso de la celebración. Así pues, en 2021, con el rumor de su desaparición rondando el santuario, el entonces cura titular de la parroquia, Sergio Gómez, aclaró que “la procesión con ataúdes no corre ningún riesgo, pero sí debe contar con unos límites para evitar que se convierta en un Carnaval”. Lo que sí se acabaría, según anunció don Sergio, sería con el alquiler de féretros para la ocasión.

En la misma línea se pronunció también hace un año el Obispado de Tui-Vigo, refiriéndose a que una simple lectura del Directorio de Pastoral “invita a evitar que la procesión sea un espectáculo folclórico y no devocional” y que correspondería al párroco decidir sobre el futuro de la procesión. En este sentido, la pandemia ha sido un punto de inflexión, pues, dos años sin desfile de “cadaleitos” por las restricciones sanitarias del COVID-19 invitaron a “reflexionar acerca de cómo purificar y mejorar en el futuro, el culto y la verdadera devoción a Santa Marta”.

La de 2019 habría sido, sin saberlo, la última procesión de “cadaleitos”

Si nada hace cambiar de opinión a la iglesia, la de 2019 habría sido, sin saberlo, la última procesión de “cadaleitos”. Ese año desfilaron en el interior de los féretros siete personas, una de las cuales lo hizo para agradecer a la Santa de los desahuciados que su perro Jeremías había sobrevivido a un tumor inoperable; algo que ayudó a extender entre un sector de la Diócesis la sensación de que la cita se había convertido en una celebración con tintes folclóricos. Y es que la única motivación para procesionar en el interior de un ataúd debería ser religiosa. Los que se ofrecen lo hacen para agradecerle a Santa Marta la cura de un familiar en estado muy grave o seguir vivos cuando ya veían la fina línea que separa ambos mundos.

Aunque sin su extravagante y característico cortejo fúnebre, el párroco de Santa Marta de Ribarteme aclara que la procesión se hará igual, “pero sin los ataúdes”. Así, hoy, festivo local en As Neves, habrá misas en el santuario cada hora desde las siete de la mañana. A mediodía tendrá lugar la procesión acompañada por la Banda Popular de Rubiós, quien a continuación ofrecerá un concierto. En ella podrán ofrecerse los “amortajados”, que son los devotos y peticionarios de favores a Santa Marta que acuden a las celebraciones eucarísticas enfundados en sudarios o mortajas para caminar durante la procesión junto a la Santa con sus velas de cera en mano, algunos de rodillas e incluso descalzos, poniendo en valor su sacrificio.

Será el primer año que la romería se celebre sin restricciones sanitarias y con el título de Fiesta de Interés Turístico de Galicia, pues la Xunta la declaró como tal en 2020, justo el año en el que dejaron de salir en procesión los “no muertos”, que, son, contra todo pronóstico, el alma de esta fiesta.

Crispación vecinal: “Es una medida dictatorial, no se pueden cargar una de las romerías más singulares del mundo”

La decisión de la iglesia de prohibir los ataúdes en la procesión de Santa Marta de Ribarteme hace que se cumplan los peores presagios de los vecinos y vecinas de As Neves, que ya se lo veían venir atendiendo a los cambios producidos los últimos años en el santuario de Ribarteme, como el traslado de la imagen de la Santa, lo que desató una revuelta vecinal. El enfado es generalizado, pues pierden la romería que ha hecho famosa a la aldea. “La religión católica la están estropeando los propios evangelistas”, acusa una joven de Ribarteme, haciendo alusión al clima de crispación que sobrevuela la parroquia desde hace un par de años entre los feligreses y la curia, teniendo que intervenir en alguna ocasión la Guardia Civil.

“¿Quiénes son ellos para impedir que alguien se ofrezca a Santa Marta en un ataúd?”, se pregunta otra vecina, apuntando que “hay que verse en la situación”. Otro devoto reconoce que “fue una burla que se metiera un presentador de televisión en un ataúd, pero esta es una medida extremista y dictatorial, no se pueden cargar una de las romerías más singulares del mundo”; e invita al párroco y a la Diócesis a “recapacitar y devolvernos nuestra procesión”.                (Judit Bernárdez, Faro de Vigo, 29/07/22)

2/11/21

Samaín: la tradición gallega de tallar calabazas en Difuntos, vampirizada por Halloween

 "Su rastro es difuso. Por lo menos, su rastro previo a 1990, cuando el profesor Rafael López Loureiro inició su recuperación en Cedeira, al norte de Ferrol, en la Costa Ártabra. Los recuerdos de infancia se le agolparon un día en que su hija volvía de la escuela con una calabaza decorada al estilo Halloween: él también había decorado calabazas. Y también lo había hecho hacia finales de octubre.

 Entonces, la entrada en el invierno no tiene marcha atrás, y los pueblos atlánticos ofician la bienvenida a las sombras, tiempo de Samaín. La tradición resurgió, aunque apoyada en sus lazos con la versión estadounidense y, según algunos observadores, vampirizada por esta.

"Se está recuperando en parte por la influencia global", explica Manuel Vilar, director del Museo do Pobo Galego, un centro que "investiga, conserva, divulga y promueve la cultura gallega". Vilar se refiere principalmente a dos elementos: el Halloween popularizado sobre todo por el cine USA, el de truco o trato y los disfraces terroríficos; y los vínculos de Galicia con el mundo celta.

 "Tenemos necesidad de buscar esa conexión", dice. De hecho, la misma palabra, Samaín, procede del irlandés antiguo y, según algunos filólogos, designaba el final del verano. Ahora se usa para nombrar "la fiesta de las calaveras". 

 Así subtituló López Loureiro su investigación al respecto, Samaín: a festa das caliveras (Ir Indo, 2003). Desde entonces, apenas ha habido otros estudios sobre una celebración que, en paralelo a este desierto analítico, se ha hecho enormemente popular. Las escuelas y la hostelería se han apuntado con entusiasmo, y las calabazas antropomórficas inundan Galicia durante la última semana de octubre. Justo la que termina con el día de Todos los Santos, el 1 de noviembre, de profundo arraigo en la comunidad y, dicen algunos expertos, cristianización de "la fiesta pagana del Samhain".

El propio Vilar establece además una tenue relación entre las calabazas y la muerte. Natural de Muxía, en plena Costa da Morte, relata como los niños las usaban para meter miedo. "Las colocaban en las puertas, en los caminos, en los cementerios, para asustar", narra, "pero no conozco otros rituales, lo que no quiere decir que no existiese". En su zona, la palabra en gallego para denominarlas era cocos. En otros lugares, cabazas, colondros, caveiras de melón, calabazotes o calacús. El escritor Víctor Vaqueiro entró en detalles en su dicionario Mitoloxía de Galiza. Lendas, tradicións, maxias, santos e milagres (Galaxia, 2011). También difundió otras intepretaciones. 

"La acción de vaciar cabezas de melón o calabazas representaba simultáneamente una alusión a la muerte, la simbolización de un tiempo en el que los vivos y los muertos comparten ciertos ámbitos", escribe, "una broma de niños y la representación de un instante en el que las luces y las sombras se encuentran". Ejercían igualmente una función protectora, espantaban el mal.

Los trabajos de López Loureiro durante los años 90 documentaron estas costumbres, y trazaron sus genealogías. La talla de calabazas, de la que había detectado pistas por toda Galicia, coincidía con la época de los magostos -fiestas populares cuyo núcleo consiste en asar castañas- y las honras a los muertos aparecidas antes de la romanización y que el catolicismo llevó al Día de Difuntos y a Todos los Santos -el dos de noviembre. "En Galicia encontramos la tradición en toda su geografía, no faltando en ninguna de sus comarcas y aportando un folclore similar aunque dándole nombres diferentes", contaba hace 15 años en un artículo de prensa. 

 Para López Loureiro, todo forma parte del continuo cultural de la Europa celta, que otros estudiosos denominan Europa atlántica. Manuel Vilar entiende sin embargo que la relación de Galicia con lo celta es "conflictiva". El celtismo es parte fundacional del galleguismo político desde que Manuel Murguía lo introdujo a mediados del siglo XIX en su influyente visión de la historia de Galicia. Frente a la uniformización del Imperio Romano, el protonacionalismo gallego buscaba las singularidades históricas del país. En todo caso, esta estrategia es discutida de forma periódica, también en el interior del movimiento nacionalista. La realidad, con todo, constata que las calaveras talladas o prácticas similares están registradas en diversas sociedades agrarias próximas al océano Atlantico.

Las calabazas y Estados Unidos

Fue sobre esa base etnográfica que el Samaín inició su despegue en la Cedeira de los años 90. Ya en el siglo XXI, los centros sociales autogestionados y de corte nacionalista se sumaron a la iniciativa. Las calabazas se multiplicaron por Santos, y junto a ellas niños y niñas disfrazadas de brujas, vampiros y otro tipo de criaturas fantásticas. Algunas voces lo criticaron, incluso con dureza. El escritor Xosé Luís Méndez Ferrín, entre las más prominentes. Peste Halloween titulaba en 2005 uno de sus artículos en Faro de Vigo. Su tesis era radical: "Alguien que ha leído mal a Jean Markale [estudioso francés del mundo celta] debe de ser el autor del neoHalloween nacionalista de Cedeira que, ni más ni menos, constituye todo un refuerzo de nuestra colonización cultural". Ferrín no negaba la existencia de la tradición del tallado de las calaveras de melón -"nosotros hacíamos carantoñas de calabaza, les metíamos una vela dentro y las colcábamos en un cruce de caminos en el cementerio de Vilanova dos Infantes (Celanova, Ourense)"-, sino su vínculo con Halloween.

Sus textos, contrarios a lo que él denominaba "corriente ideológica celtista", despertaron cierta polémica. Lo singular de este debate es que el propio Rafael López Loureiro, artífice principal de la recuperación popular del Samaín, ha ido asumiendo una posición crítica con la deriva del Samaín. En una entrevista de hace tres años en La Voz de Galicia se sinceraba: "La idea original del Samaín era pelear contra Halloween, pero se ha pervertido en un Hallomaín, una mezcla o directamente un Halloween al que, por algún tipo de vergüenza, de le llama Samaín". Y eso que, en su opinión, ambas celebraciones "comparten base céltica". La potencia imaginística de los Estados Unidos -su imperialismo cultural- es, al fin y al cabo y todavía, difícilmente resistible."                (Daniel salgado, eldiario.es, 29/10/21)

4/8/21

Un cura, vecinos enfadados y Santa Marta: la procesión de ataúdes de Galicia, en crisis

 "La romería de Santa Marta de Ribarteme, en As Neves (Pontevedra), es una foto de portada garantizada, no solo en la prensa gallega. Suenan las campanas y un puñado de ataúdes abiertos, en los que se desplazan devotos para cumplir promesas, va y vuelve en procesión, de la iglesia al cementerio y del cementerio a la iglesia. Participan devotos de Santa Marta, y también no devotos. De hecho, empezó a detectarse que había más de estos últimos.

Desde que en 2013 el reportero de 'National Geographic' Darren McMullen se infiltrara como un ofrecido más (se metió en un ataúd) para hacer un reportaje, muchos dejaron de ver en la romería su significado religioso. Entre ellos, el todavía cura de la parroquia, que arrastra un enfrentamiento a cara de perro con muchos vecinos por tratar de conservar el espíritu de la ceremonia. El religioso, claro.

Una edición excepcional, no solo por la pandemia

Como en 2020, este 29 de julio no habrá procesión de ataúdes, pero no es el conflicto vecinal, sino la pandemia, la causante de la desconvocatoria. Ribarteme celebrará el día grande de su santa con misas, banda de música y comida, incluso con romeros ataviados con mortaja, pero sin el singular desfile de féretros. Eso no quiere decir que la tensión haya menguado. Muy al contrario: las diferencias con el cura han ido en aumento en los últimos días, en un clima que recuerda al del pasado año, cuando la crispación provocó incluso la intervención de la Guardia Civil. El entorno de la iglesia amaneció con pintadas de protesta, se han desplegado pancartas y han desaparecido las banderas del templo. 

Las protestas las lideran vecinos que temen que la romería que ha hecho famosa a la aldea, declarada de interés turístico por la Xunta en 2020, no vuelva a ser la misma tras la pandemia. Varios sacerdotes que estuvieron al frente de la parroquia en los últimos años no ocultan su escepticismo sobre la continuidad de una procesión de ataúdes que consideran que se ha trivializado. Casos como el del periodista de 'National Geographic' o, más recientemente, el de una ofrecida que se introdujo en el ataúd en agradecimiento por la cura de su perro Jeremías han extendido entre un sector de la diócesis la sensación de que la cita se ha convertido en una celebración de tintes folclóricos.

Lucro o no lucro, esa es la cuestión

Un factor fundamental del descontento es el comercial. Lo desveló este mismo martes el sacerdote titular de la parroquia de Santa Marta, Sergio Gómez. “Con lo que sí he acabado es con el comercio que existía en torno a los ataúdes, y con que se cobrase por su alquiler y por portear a personas ofrecidas”, asegura en declaraciones a 'Faro de Vigo'. “No se puede cobrar por actos de piedad y de fe”, explica Gómez, que atribuye el rechazo hacia su persona a la introducción de cambios que “acaban con el negocio que existía alrededor de la procesión de los ataúdes de Santa Marta”. No obstante, asegura que el futuro del desfile con féretros “no corre ningún riesgo”, pero “debe contar con unos límites para evitar que se convierta en un carnaval”.

El origen de ese comercio de ataúdes, que algunas fuentes sitúan en 100 euros por el alquiler de cada uno, se debe a una decisión adoptada por el anterior cura de Santa Marta, que trataba de alejar de la procesión a falsos ofrecidos sin devoción real. Sergio Gómez quiere acabar con esa costumbre, y reconoce que ha entablado negociaciones con una funeraria que proporcionaría los ataúdes de forma gratuita, “de modo que habría suficientes para las personas ofrecidas sin que tuviesen que alquilarlos”.

Gómez es quien se ha enfrentado con mayor ímpetu a la supuesta pérdida de rigor religioso de la romería, lo que ha provocado un distanciamiento con los parroquianos del que de momento no ha salido bien parado. Tras el conflicto del pasado año, el obispado decidió que fuera sustituido por otro cura, aunque él sigue siendo el sacerdote titular. “Me sustituye un compañero hasta que las cosas se calmen”, afirma. El obispado de Tui-Vigo ofrece una versión distinta, y apela a aguardar “al párroco que sea nombrado” para decidir “qué se puede y debe hacer en las circunstancias de años venideros”. Los responsables de la diócesis, no obstante, reclaman evitar que la procesión “sea un espectáculo folclórico y no devocional” y que las procesiones “primen sobre los sacramentos”: “El centro del cristianismo es Cristo y no los santos”.

Santa Marta y San José

Al menos oficialmente, el conflicto de 2020 estalló no por las restricciones al alquiler de féretros, sino por el traslado de la Cruz de Santa Marta al Museo Diocesano de Tui y por el cambio de ubicación de la imagen de la santa en la iglesia. Meses antes de la romería, desapareció del altar central para aparecer en un muro lateral. Los feligreses reaccionaron con indignación. Se celebraron manifestaciones silenciosas durante la festividad de Santa Marta e incluso se inició una recogida de firmas para que la santa recuperase su emplazamiento habitual. 

“Queremos que Santa Marta esté en su sitio. Nosotros hemos cuidado la iglesia y fregado de rodillas, tenemos derecho a opinar y a que se nos pregunte antes de hacer el cambio”, afirmó un portavoz vecinal. El sacerdote defendió la conveniencia de situar en el lugar central a San José por ser el patrón de la parroquia. Las protestas vecinales también se extienden a la ejecución de obras con levantamiento de tierras que provocaron la aparición de restos humanos o a la destrucción de una placa dedicada a un párroco de otra época admirado en la parroquia, así como a supuestos cánticos franquistas en espacios públicos.

La indignación vecinal ha hecho mella en el obispado, que además de apartar a Sergio Gómez de la actividad parroquial, ha decidido que tanto la Cruz de Santa Marta como la imagen de la santa en la iglesia vuelvan a sus lugares tradicionales. Pero mientras el cese del actual sacerdote como titular no sea oficial, la tensión se mantiene y crece a medida que se acerca una festividad, la de Santa Marta, que este jueves se vuelve a celebrar sin sus célebres ataúdes."                  (Pablo López, El confidencial, 29/07/21)

31/3/20

O trauma de morrer só... Cando non é posible dar o último adeus a unha persoa querida. Despedir aos defuntos no tempo do coronavirus

"O coronavirus está a supoñer un desafío a nivel social en moitos campos, un reto ao que non escapan nin o dó nin os servizos funerarios. 

A despedida dos seres queridos, para moitos tan necesaria para aceptar a súa marcha, adquire se cabe maior complexidade polas medidas adoptadas para tentar conter a pandemia. As funerarias da Mariña Lucense tamén se preparan para situacións novas, a fin de evitar o risco de contaxio e garantir a seguridade de traballadores e familiares, ademais de posibilitar que estes últimos poidan despedir aos seus defuntos coa maior dignidade posible.

Para os seres queridos dos falecidos por coronavirus espera un proceso complexo de dó, pois na inmensa maioría dos casos non poderán despedirse dos familiares, illados nos hospitais para evitar contaxiar a enfermidade.

“É certo que non hai un xeito de levar un dó e cada un escolle un xeito”, expón Carmen Rubiños, psicóloga que dirixe o centro de maiores de Ribadeo. “Algunhas persoas necesitan tocar e bicar e outras prefiren non facelo, pero nós tentamos dentro dese respecto á individualidade favorecer as despedidas”, indica.

“Hai moitas persoas, aquelas que necesitan ver e tocar, que van pasar por unha experiencia terrible. Os psicólogos temos maneiras de traballar sobre esta forma non escollida de levar un dó. Cando fas algo voluntariamente, as consecuencias psicolóxicas son menores; cando te tes que despedir dalguén por obriga, e ademais non o podes ver, porque esa persoa estivo confinada no hospital, iso é duro. O familiar non veu ao seu defunto nin no momento da morte nin antes porque estaba no hospital; é algo moi antinatural“, prosegue.

Rubiños remarca que “hai recursos” para axudar esas persoas, pero prevé “unha cantidade importante de complicacións arredor do dó, de patoloxías debido a esta situación”.

DESPROTECCIÓN

“Eu podería comparalo quizais coas viúvas dos mariñeiros, cando se van ao mar e non volven, e o cadáver non aparece; non hai un lugar onde facer unha ofrenda. É un sentimento de indefensión, de frustración, de impotencia, esa situación de desprotección. Como o tería pasado, sentiríase só neses momentos, tería dor? Son as preguntas que se soen facer esas persoas. Non estás acompañando ao teu familiar; non só sufres porque non está senón tamén porque non sabes como estaba”, remarca.

Para tentar aliviar dalgunha maneira a dor, a psicóloga apunta “un lado positivo do que partir. Ese sacrificio enorme de non poder despedirme evita contaxios, hai que velo así polo ben común”, conclúe.

NOVA NORMATIVA PARA AS FUNERARIAS

As empresas afrontan un desafío. Co decreto do estado de alarma, as funerarias seguen agora a normativa da Policía Mortuoria a nivel estatal, que permite agora “enterrar ou incinerar os mortos antes das 24 horas, cando anteriormente non era posible”, explica Víctor Pernas, de Funerarias A Mariña. Nos casos de coronavirus, “temos que tomar unha serie de medidas e precaucións en canto ao transporte desde o hospital, co correspondente selado, e ás distancias, por exemplo”, indica.

A nova normativa de aplicación impide manipular ningún cadáver para evitar contaxios, polo que queda prohibida calquera práctica de tanatocracia ou tanatoestética. Isto, expón Pernas, supón algúns dilemas. “Hai defuntos que teñen marcapasos e antes podiamos quitárllelo para incineralos, pero agora haberá que enterralos”, argumenta. Pernas está molesto porque ao longo dos últimos días “desde o Goberno central cambiaron as directrices varias veces”, o que supón “incerteza” para as empresas.  (...)"                        (Ramón González, Xornal da Mariña, 25/03/20)

4/3/20

Lois Patiño, cineasta: “Lúa Vermella afonda no imaxinario fantástico galego cunha óptica contemporánea”

"O cineasta galego de raíces en Monforte, Lois Patiño, acaba de presentar o seu último traballo, Lúa Vermella, na 70 edición da Berlinale. 

A película rodouse entre a Costa da Morte (escenario que xa escollera para o seu documental, Costa da Morte) e Ribeira Sacra. Contou tamén con actrices, actores e figurantes destes territorios; así as meigas protagonistas de Lúa Vermella acompañaron ao director na estrea. Falamos con Lois Patiño, despois da presentación de Lúa Vermella na Berlinale.

Satisfeitos coa presentación? Que tal as meigas de Lúa Vermella en Berlín?

Moi ben, a estrea foi nun cinema precioso, que tiña as cortinas vermellas, o que lle ía moi ben á película. E estaba cheo, cheo ata arriba; na segunda sesión tamén quedou xente fóra. Todas as sesións foron moi ben. E as meigas creo que o pasaron moi ben. Son días de moitas entrevistas, non puiden estar todo o que quixera, pero puideron coñecer a cidade e recibir o agarimo do público, tanto no escenario, como despois da proxección e na festa galega que organizou AGADIC.

Para as meigas tamén era a primeira vez que vían o resultado do seu traballo. Para elas tivo que ser impresionante, que che dixeron despois de verse?

Si, tanto verse na pantalla como estar neste escenario. O meu cinema é un cinema que utiliza unha linguaxe distinta; elas sabían do meu interese cara á paisaxe nesta película, tamén cara aos mitos e a lenda. Verse tróuxolles moitos recordos da rodaxe. As películas, para os que están durante o proceso, son imaxes moi evocadoras de recordos; e acordábanse de cada unha das accións, das localizacións, as anécdotas que viraban ao redor de cada imaxe da película. É un momento moi bonito de rememorar. Dicían que unha as experiencias máis incribles da súa vida foi a rodaxe e agora estaba a ser o viaxar a Berlín a acompañar a película. Cando a presentemos en España virán tamén a Málaga, será divertido para elas.

Que próximas citas ten Lúa Vermella?

A estrea en España será no Festival de Málaga, imos saír a salas o 24 de abril e hai unha decena de festivais confirmados en Mexico DF, Nova York, Cartagena de Indias en Colombia, Portugal, Alemaña, Canadá, Corea do Sur. O roteiro está medio montado e logo, España. Imos ver que podemos facer nos territorios protagonistas.

Que é Lúa Vermella?

Unha lenda contada cunha linguaxe cinematográfica contemporánea; é unha lenda tamén creada ao redor dun personaxe contemporáneo noso, o “Rubio de Camelle”, que rescatou decenas de cadáveres de náufragos perdidos no mar. A súa historia é unha historia valente que axudou a moitas familias a superar o proceso de duelo. 

Ten moitos ingredientes para construír unha lenda a través del e sobre dous puntos sobre os que quería traballar que son o mar e a morte. Como desde estes dous misterios espértanse distintas lendas e distintos mitos. Sobre o mar da Costa da Morte, un mar cargado de dramatismo e de misterio, non só polos naufraxios, se non por esta idea do océano como o fin do mundo, antes de que se descubrise América,… e fai que reverberen os mitos.

Lúa vermella, ao final, é unha representación dos mitos e lendas que deron forma ao imaxinario fantástico galego. Un dos principais son as meigas e a santa compaña e este é un modo de axitalos e revivilos.

Volves a Costa da Morte, neste casco cunha ficción. É moi diferente facer documental a facer ficción?

Si, creo que esta película conserva unha parte de documental. Hai unha vontade de retratar, tanto na rodaxe na Ribeira sacra como na da Costa da Morte, aos habitantes da zona; por iso esforzámonos moitos nos castings para atopar rostros singulares para as meigas e para as figuras paralizadas na imaxe. Lúa Vermella ten esa parte de vontade documental retratando ás paisaxes como aos habitantes. Tamén ten a parte documental de traballar en torno ao “Rubio de Camelle”, que se intepreta a si mesmo na película.

Costa da Morte era máis un documental antropolóxico cunha mirada singular, traballando desde a distancia a paisaxe, e reflexionando sobre como se constrúe a identidade dunha paisaxe, desde a mestura entre historia e lenda. Neste caso, atravesamos a realidade para observar Costa da Morte e Ribeira Sacra. Construímos un espazo de ficción que é coma se fose unha aldea costeira, observamos este espazo desde o mito e a lenda e construímos unha ficción singular.

A película creo que transita entre varios límites, entre documental e ficción, entre realidade e mito e tamén os personaxes están entre a vida e a morte. A película transcorre neste limbo entre moitas realidades contrapostas. Tamén entre a realidade e o soño, observamos a realidade con extrañamento cunha mirada que o tingue todo de irrealidade.

Cal o papel de Ribeira Sacra na película?

En Ribeira Sacra gravei moitos momentos atmosféricos interesantes. A presenza de bosque e toda a espiritualidade que desprenden as zonas boscosas e de montaña. Eran os ingredientes que buscabamos alí. Ten moita importancia dentro do relato a presa de Belesar. Gravamos moita imaxe para despois ir depurando a linguaxe e ao final, moitas localizacións da Ribeira Sacra caeron. Como o relato transcorre nun espazo de costa, todo está tinguido polo océano,… todo o material da Ribeira Sacra trasládase á zona de costa.

Por que o título, Lúa Vermella?

Quería subliñar o carácter lendario. A película adopta a forma dunha lenda e lúa vermella é moi evocadora. A lúa ten unha presenza determinante na película, é un elemento dentro do relato moi importante e transformador. A imaxe da película está toda tinguida de vermello por esta lúa vermella. Xerábanos a idea de feitizo sobre o territorio. Lúa Vermella dá rapidamente esa idea dun conto de lenda, un conto mítico.

Ademais de acompañar a Lúa Vermella, que proxectos tes en mente?

Sempre temos proxectos na cabeza e algúns que está xa en marcha. Estou a editar unha curtametraxe que codirixo co director arxentino Matías Piñeiro, que tamén ten unha película na Berlinale. Estou a editar outra curtametraxe que ten forma de vídeo instalación, rodada en Tokio. E a seguinte longametraxe que vou facer, se todo vai ben, é con Matías Piñeiro, que será a continuación da curta que rodamos xa. A película está baseada en “La Tempestad” de Shakespeare, rodada nas Azores e Galicia."                      (Ana Belén fernández, Xornal de Lemos, 02/03/20)

15/11/19

Lugares de meigas... do demo e da Santa Compaña...

"O Colectivo Segredos de Pantón destaca pola súa inquedanza relacionada co patrimonio cultural, natural e sociolóxico da contorna. Falamos con Lucas Vázquez, un dos membros máis activos que vén de facer unha escolma sobre estes seres propios da superstición galega.

O mes de novembro, tamén coñecido como o “mes de Santos” ou “mes dos mortos”, ten deixado moita pegada na cultura e na oralidade popular galega.

O caso é que a celebración de Santos inspirou a Lucas Vazquez, do colectivo Segredos de Pantón, para redactar unha breve escolma de anotacións sobre meigas, demos e Santa Compaña incorporando tamén acontecidos arredor destes seres mitolóxicos galegos.

Segundo nos comenta Vázquez, todo partiu da lectura do artigo “A crenza nas bruxas nunha comunidade rural galega: aldeas do concello de Pantón”, da autora Pilar Rodríguez Blanco, e do libro “Lendas e Tradicións da Ribeira Sacra: Vilar de Ortelle-Pantón”, da Asociación Xuvenil Estraloxos. Tras documentarse con estas dúas obras, e contrastar información con familiares e veciños/as de Pantón, decidiu elaborar un pequeno artigo sobre o tema, sempre tomando como referencia xeográfica ao Concello de Pantón.

A escolma non busca ser nada pretencioso e aos autores das obras anteriores pareceulles ben a idea, tendo ademais a intención de que a xente que teña acceso a este artigo poida contrastar e aportar tamén máis información. A continuación reproducimos o escrito.
Meigas máis famosas e lugares de reunión
Pepa da Xila, a Cosma, a tía Marica, a Perfeita, a Sra. Anxelita, a Sra. Pepa Cesteira, a Facunda, a Brigória, a Feliciana, a Perfeita e a Pilar do Cubreiro.

-Monte da Escrita, entre as parroquias de Moreda, Toldaos e Pantón.
-Següín.
-Trasulfe, na parroquia de Santalla de Tuiriz.
-Fontao na parroquia de San Martiño de Tribás. Aquí estas meigas nunha reunión foron quen de mover, segundo contan, a un home que estaba nun fiandeiro a 4 quilómetros de distancia.
-No lugar dos Cancelos, na parroquia de Vilar de Ortelle.
– A Grixoá, aínda que este lugar estea en Carballedo, na parroquia de Santo Estevo de Chouzán, na ribeira oposta de Marce, numerosas historias de pantoneses afirman que foi un lugar moi soado de reunión de meigas da contorna.
Lugares de meigas
Santa María de Tuiriz

Alí hai uns anos unha parella de irmáns dirixíanse camiñando cara a súa casa nun dos barrios que forman a aldea. Era tarde baixa, cando de súpeto viron unha luz vermella que os acompañaba sobrevoando arredor deles. Pareceulles unha luz moi estraña, posto que a medida que eles camiñaban a luz facíao tamén, non os abandonaba. A irmá díxolle ao irmán “é unha bruxa! non lle asubíes que non nos vai deixar!”. Pero, ante a curiosidade, asubiou, e a luz comezou a moverse máis rápido e a baterlles na cara a ambos. Comezaron a andar máis rápido tratando de chegar o antes posible á súa casa. Cando chegaron, entraron e a luz abandonounos. Tiveron medo, pero nunca máis voltaron ver esa luz.

Goián

Os habitantes da aldea do Piñeiro de San Vicente de Castillón sempre afirmaron que houbera meigas en Goián.

Rechelo

Nesta aldea dicíase que tiñan algunha relación coas meigas. Así, había unha que sobre todo facía volver tolos aos animais. Mesmo neste lugar unha señora dicía sobre as meigas, “grandes pecados teñen que ter esas bruxas!”.

A Míllara

Nela vivía unha meiga que viñera de Vilaquinte en Carballedo.

Toldaos

Lugar con sona polas súas meigas. Así cóntase a historia de dous homes que ao tirarlle pedras ao cadelo dunha das meigas deste lugar andiveron deambulando polos camiños toda a noite sen saber por onde tiñan que ir. Tamén contaban como tiñan que atar unha vaca que se volvía tola cando por diante da casa pasaba unha veciña de Toldaos con fama de bruxa. Ao animal poñíanselle os pelos do lombo de punta e tiñan que atala para que non se matara a golpes coas paredes.
Visións do demo e da Santa Compaña
En Marce contan que entre a casa do Conde e a do Vila, foi visto varias veces coma un cura vestido de branco e quen afirmaba velo dicían que era o mesmo demo.

En Balboa, no lugar da Avespeira, un señor antes de alumar o día aparecéuselle un home de sombreiro, moi ben portado e díxolle: “anda de día, que a noite é miña”. E cada vez ía medrando máis o señor do sombreiro.

Na parroquia de Toldaos foi famosa a pantasma dunha anciá vestida toda de negro, coma se dunha sombra se tratara, non se lle vía nin cara nin as mans, tiña sempre colgada do seu brazo unha cesta. Era tan sinistra a súa visión, nas escuras noites de Toldaos, que todo o que con ela se topara corría sen parar.

En Santa María de Tuiriz viña un veciño de Sta. María de Tuiriz camiñando cara a súa 
casa en plena noite. Viña metido nos seus pensamentos, sen luz polo carreiro que o levaba ata o seu fogar. Cando de súpeto, comezou a ver unha luz branca que se dirixía cara el; a medida que avanzaba, esa luz tamén o facía, e pronto se podía insinuar que con ela camiñaba xente. O home estaba sorprendido, que era aquilo? quen era aquela xente?. Cando chegaron á súa altura, apartouse cara unha beira do carreiro para deixalos pasar. Non o saudaban, non falaban, ían todos vestidos de branco con paso lento pero firme, sen pausa. Unha vez pasaron ao seu carón, o veciño apurou o paso cara a súa casa. Entrou pola porta e estaba súa muller, ela comentoulle: “ que che pasou, estás pálido e traes o traxe cheo de cinsa!”. El respondeu: “acabo de ver á Santa Compaña”.
Outros sucedidos
Pozo da Inquisición

No patio do priorato bieito de San Romao de Moreda cóntase que nos tempos da Santa Inquisición tiraban neste pozo a tódalas meigas que eran condenadas.

Casa de Valboa

Nunha modesta casa desta aldea de Vilar de Ortelle dicíase que estaba encantada e que era cousa de bruxas. De noite as ventás e fiestras non paraban de abrirse e pecharse. Un día un sancristán moi relixioso tentou poñerlle remedio, e cada vez que rezaba paraba a música infernal pero ao parar volvía comezar.

O “Torres de Eiré”

Nesta parroquia vivía un menciñeiro, o Torres, que curaba persoas e animais sen ser nin médico nin veterinario curando moitas veces casos outorgados ás meigas ou ao escuro.

Capela de Guende

Acoden ata alí xentes de moi lonxe para cumprir as ofertas e beber auga da fonte, boa para as doenzas ocasionadas pola fada dos malos espíritos.

Figueira do Castelo

Este lugar tiña unha relación co mundo escuro, ningún paxaro nin animal comía as súas brebas que saían negras coma o demo. Así contaban a historia dun rapaz que andivo a molestar ás bruxas e estas levárono ata alí. E dicían que era o lugar máis desgraciado do mundo."               (Xornal de Lemos, 08/11/19)

31/7/17

La Santa Compaña fué la inspiración de 'La noche de los muertos vivientes'... y, por tanto, de todo el cine de 'zombies'

 La Casa Romero de Ferrol

"Hasta ahora, la referencia gallega en Hollywood más obvia era Martin Sheen, nacido Ramón Estévez, de madre irlandesa de Tipperary y padre gallego, de Salceda de Caselas (entre Vigo y Portugal).

 Los vecinos todavía recuerdan cuando el hijo de Francisco Estévez aparecía de vez en cuando con algún vástago por las fiestas de Parderrubias, la parroquia de su padre. Pero el foco que la muerte pone sobre celebridades desvela otra conexión: George A. Romero, fallecido el pasado 17 de julio, pudo rodar La noche de los muertos vivientes¸ el film seminal del género zombi que dirigió en 1968, gracias en gran parte a la financiación de su familia gallega.

George A. Romero (en origen Jorge Alejandro Romero) nació el mismo año que Sheen/Estévez (1940) y también era descendiente de un matrimonio intermigrante: padre cubano, Jorge Marino Romero y madre lituana, Ann Dvorski. La familia paterna, los Romero, procedían de Mourela do Medio, una aldea del ayuntamiento de Neda, en el fondo de la ría de Ferrol. 

El abuelo Antonio emigró a Cuba, y allí se casó con otra gallega, Josefa González, pero todos sus hijos venían a nacer a la tierra de origen. “Mi padre nació en Coruña, pero se lo llevaron a Cuba cuando tenía un año, y después se fue a Nueva York, creo que tengo todavía familia allí”, le comentaba el realizador norteamericano en La Opinión de A Coruña al periodista Santiago Romero ―ninguna relación de parentesco―, en 2008, con ocasión de una retrospectiva con la que lo homenajeó el Festival de Sitges.

 De hecho, el director del Centro Galego das Artes da Imaxe (CGAI, la filmoteca gallega), Guillermo Escrigas Romero ―éste sí semipariente: comparte tatarabuelos con el cineasta― asegura que existe en el archivo de la institución una foto de los Romero, padre e hijo, paseando por la ciudad gallega.

A los Romero, tanto a los que se fueron como a los que se quedaron, no les fue mal en el comercio. Los que no emigraron erigieron en Ferrol para sede de su negocio un edificio modernista ―la casa Romero― que todavía es de los más vistosos de la ciudad.

 Un descendiente, el almirante Javier Romero Caramelo, fue agregado militar en Washington, pero no tuvo ocasión de conocer personalmente a su “primo”. Las dos hermanas de Jorge Marino Romero poseían grandes almacenes en La Habana, y construyeron una enorme residencia con 60 habitaciones en Redes, un pequeño puerto pesquero a pocos kilómetros de Mourela. 

Como muchos indianos, repartían su tiempo entre las dos orillas del Atlántico y aportaron fondos para crear una escuela de Redes. No fue la única inversión en cultura. “En esa ciudad [A Coruña, en concreto en la Praza de Ourense] vivían dos tías mías, hermanas de mi padre, que podría decirse que fueron también productoras de mi primera película, porque me ayudaron a financiarla. La última, Pura Romero, se murió hace dos o tres años y está enterrada ahí”, contaba George A. Romero. 

No fue mal negocio. Además de inaugurar un género, Night of the Living Dead costó 114.000 dólares y recaudó 42 millones. La financiera no fue la única ayuda de su familia. La Santa Compaña y los cuentos tradicionales de muertos y apariciones del otro lado del océano que escuchaba en Miami Jorge Alejandro posiblemente influyeron en el aspirante a director. “Esas leyendas están en mi subconsciente, no puedo negarlo”, admitía el nieto de Antonio de Mourela."                (Xosé Manuel Pereiro , CTXT, 22/07/17)