Así ameaza a vespa velutina as colonias de abellas en Galicia

 "Científicos da Universidade de Vigo fixeron un estudo de dous anos no que monitorizaron un apiario en Boqueixón baixo a presión das vespas asiáticas, que se produce entre os meses de maio e outubro. O traballo describe en detalle os mecanismos de protección e vulnerabilidades das abellas melíferas. “O fortalecemento das colmeas e a mellora do seu estado de saúde das colmeas é fundamental para evitar o seu descenso”, avisan. Os resultados desta investigación teñen coincidencias cos doutro estudo similar realizado en Cataluña.

A vespa exótica e invasora velutina é un feroz depredador de abellas melíferas e unha grave amenaza para a apicultura, pero tamén para a biosfera, xa que as abellas cumpren un ‘servizo público’ de polinización, un proceso fundamental para a supervivencia dos nosos ecosistemas: case o 90% das especies de plantas con flores silvestres do mundo dependen da polinización animal, xunto con máis do 75% dos cultivos alimentarios do mundo e o 35% das terras agrícolas; os polinizadores non só contribúen directamente á seguridade alimentaria, senón que son clave para conservar a biodiversidade, polo que a velutina, ao pór en risco a supervivencia das abellas, tamén está ameazando o equilibrio dos ecosistemas nos que se instala.

As abellas son a principal vítima da depredación da vespa asiática para alimentar as súas larvas, estresando e debilitando as colonias de abellas. Un equipo do Departamento de Bioloxía Vexetal e Ciencias do Solo da Universidade de Vigo investigou precisamente a presión que exerce a velutina sobre os apiarios e as súas consecuencias. Para isto, fixeron un seguimento de dez colmeas nun apiario situado nunha zona de alta presión de velutina durante os anos 2020 e 2021, no que monitorizaron as condicións ambientais do apiario, as condicións internas das colonias cunha cámara de fototrampeo.

As relacións entre as condicións meteorolóxicas e a actividade da velutina mostraron dous tipos de comportamento deste insecto. Nos meses de xullo e agosto, o número máximo de exemplares de velutina apareceu en horas non centrais do día. Mentres, nos meses de setembro e outubro, a maior presión no apiario produciuse nas horas centrais do día, coincidindo con temperaturas entre 15 °C e 25 °C e unha humidade relativa superior ao 60%.

A colonia de abellas con maior capacidade de termorregulación (capacidade de manter a temperatura no interior da colmea) foi a máis forte e foi o factor clave para a supervivencia da colonia, mesmo cando a presión da velutina tamén era alta.

Polo tanto, din, “o fortalecemento das colmeas e a mellora do estado de saúde destas é fundamental para evitar o descenso das colonias”.

O apiario estudado é o do Centro de Formación e Experimentación Agroforestal de Sergude, en Boqueixón, onde os niños de velutina foran rexistrados por primeira vez en 2015. Entre febreiro de 2020 e outubro de 2021, os investigadores vixiaron dúas colonias de abellas melíferas mediante o Bee Hive Monitoring System, un sistema para controlar as colmeas e as condicións meteorolóxicas do apiario que permitiu o rexistro e almacenamento dos datos dos diferentes sensores e a transferencia periódica de datos a un servidor remoto para a posterior análise de datos. O sistema permitiu rexistrar as condicións externas e internas das colmeas. Os parámetros que se rexistraron para as condicións externas foron a temperatura e a humidade relativa, mentres que os sensores internos proporcionaron a temperatura e a humidade relativa da colonia.

Ademais dos sensores de datos, utilizouse unha cámara de fototrampeo colocada a un metro de distancia que permitiu distinguir nas fotografías as velutina e as abellas, ademais da visualización das colmeas estudadas. A cámara estaba programada para facer fotografías cada hora, de 6:00 h a 0:00 h. e obtivéronse e analizáronse 9.567 imaxes.

Por outro lado, as prácticas de manexo que se realizaron no apiario durante o período de estudo foron implementadas por un apicultor experimentado en función das necesidades das colonias. Os sistemas de vixilancia instaláronse nas colmeas en febreiro de 2020, cando comezou o estudo. A colleita de mel realizouse en setembro nos dous anos (2020 e 2021). E utilizáronse trampas de cebo e arpas eléctricas para reducir a presión das velutinas no apiario nos meses de verán e outono.

SEIS MESES BAIXO A PRESIÓN DA VELUTINA

Os primeiros avistamentos de velutina que foron captados pola cámara no apiario atopáronse, en cada un dos anos de estudo, o 12 de xuño de 2020 e o 26 de maio de 2021, con moi poucos exemplares da vespa asiática. Nos dous anos, o apicultor advertiu a presenza da velutina no apiario en xullo, un mes máis tarde do que a cámara mostraba. Por iso, a cámara permitiu notificar a aparición da velutina antes dos avisos do apicultor.

Os autores destacan o feito de que a presión da depredación da velutina sobre as abellas durou máis de seis meses en cada un dos anos analizados, exercendo a maior presión nos meses máis cálidos, xullo e agosto.

Ao principio, os exemplares de velutina apareceron esporádicamente e en moitos días non houbo observacións. Desde xuño ata mediados de agosto, o número de vespas asiáticas diante das colmeas de abellas foi aumentando. Despois dese período, o número de velutinas diminuíu nos dous anos e volveu aumentar exponencialmente ata mediados de setembro de 2020 e mediados de outubro de 2021. En 2020, despois do número máximo de exemplares de velutina en setembro, a curva diminuíu. No período de 2021, a curva foi similar á de 2020, pero o seu pico cambiou aproximadamente un mes e medio con respecto ao pico que se observou en 2020.

Os investigadores relacionaron a temperatura externa e a humidade relativa coa presenza da velutina no apiario, onde apareceu cando os valores de temperatura estaban entre 5 °C e 33 °C e os valores de humidade relativa, entre o 40% e o 100%. O maior número de vespas asiáticas atopouse con temperaturas entre 15 °C e 25 °C e unha humidade relativa elevada, por enriba do 60%.

Os rexistros mostran unha correlación positiva entre os avistamentos de velutina e a temperatura externa, mentres que se mostraron correlacións inversas entre o avistamento do depredador e a humidade relativa externa.

Como o patrón de presión da velutina era diferente cada mes, as correlacións tamén foron diferentes segundo o mes. Así, xullo e agosto tiveron unha menor correlación entre a temperatura exterior e os avistamentos velutina, mentres que en xuño, setembro e outubro observouse unha maior correlación entre a temperatura externa e o número de avespas diante das colmeas.

A presenza destas avespas tamén variou durante o día e dependendo dos meses e do ano de estudo. Así, a distribución horaria do número de vespas asiáticas contabilizadas permitiu diferenciar dous períodos nos dous anos: o primeiro, de xuño a agosto e o segundo, de setembro a outubro. De xuño a agosto, a maioría dos exemplares aparecían normalmente nas horas non centrais do día, mentres que nos meses de setembro e outubro, o maior número atopouse no mediodía.

En resumo, durante os dous anos, os primeiros avistamentos no apiario atopáronse no mes de xuño. No verán, durante os meses de xullo e agosto, o maior número de individuos de velutina concentrouse no apiario nas horas non centrais do día 10:00-13:00 e 16:00-20:00 en ambos os dous anos.

Como explican os autores do estudo, as vespas asiáticas evitaron as temperaturas máximas e as mínimas humidades relativas entre as 13:00 h e as 16:00 h. Así, setembro de 2020 foi o mes no que apareceu o máximo número de velutinas no apiario. As horas comprendidas entre as 16:00 h e as 19:00 h caracterizáronse por presentar altas temperaturas (aínda que non as máximas) e baixa humidade relativa. En setembro de 2021, para a temperatura exterior, o patrón foi similar. Mentres que en outubro de 2021, as vespas aumentaron exponencialmente nas horas centrais do día, coincidindo coas mesmas condicións meteorolóxicas que en setembro de 2020. En xeral, durante todo o período, a vespa velutina comezou a aparecer ás 7:00 h e rematou ás 21.00 h.

FORTALEZA DAS COLONIAS

En canto á fortaleza das colonias de abellas fronte á presión das vespas, ambas as dúas comezaron o estudo cunha forza similar, pero en marzo de 2020 a colonia 1 diminuíu a súa poboación e forza.

Ambas as colonias progresaron durante a estación do mel e no inverno acadaron o mesmo estado en canto a cría,, poboación de abellas e reservas de alimentos. Na primavera de 2021, non houbo diferenzas significativas entre a forza das dúas colonias. Non obstante, durante o verán, a colonia 2 perdeu poboación e finalmente, ao final do estudo, morreu.

Os científicos compararon a capacidade termorreguladora de ambas as colonias, observando algunhas diferenzas entre a temperatura interna de ambas as dúas e os valores de temperatura externa. No primeiro ano, ambas as colonias puideron manter unha alta regulación da temperatura interna e mesmo a colonia 2 tiña mellor capacidade de termorregulación. Non obstante, en 2021 as temperaturas internas diferiron significativamente entre as colonias. En 2021, a colonia 1 presentou unha alta capacidade termorreguladora durante o día. Pola contra, a curva de temperatura interna de da colonia 2 estivo máis influenciada pola temperatura externa, mostrando unha curva similar. En consecuencia, a segunda tivo unha mellor capacidade termorreguladora en 2020 que en 2021, e en 2021, a un foi a máis forte, con mellor capacidade termorreguladora.

As imaxes rexistradas polos investigadores mostraron un total de 2.523 avistamentos fronte ás colmeas monitorizadas (1.337 en 2020 e 1.186 en 2021). Os avistamentos diferiron significativamente entre as colonias ao longo dos dous anos de estudo. En 2020, o maior número de velutinas atopouse en xullo, agosto e setembro, con 700 avistamentos fronte a colonia 1 en comparación con 637 fronte á colonia 2.

O número de vespas por mes non mostrou diferenzas significativas entre as dúas colonias monitorizadas. En 2021, os meses de xuño, xullo e agosto tiveron un patrón similar ao de 2020, co maior número de insectos invasores ante a colonia 1. Non obstante, en setembro a presión foi considerablemente menor para esa colonia e en outubro detectouse o maior número de vespas fronte a colonia 2, con 457 individuos.

O número total de individuos de velutina na tempada 2021 foi de 772 e 414 fronte ás colonias 2 e 1, respectivamente. Atopáronse diferenzas significativas no número de vespas entre ambas as colonias nos meses de xullo, agosto e outubro.

En resumo, como explican os autores do estudo, “os principais factores que afectaron a presión da vespa velutina nos apiarios foron o número e tamaño dos niños, as condicións meteorolóxicas, a forza das colonias de abellas, as prácticas de xestión da apicultura e o uso de medidas de control”.

Os investigadores salientan que nos arredores do apiario obxecto deste estudo detectáronse e destruíronse 42 niños de velutina entre maio de 2020 e outubro de 2021, malia o cal, “en ambos os anos houbo unha alta presión sobre o apiario”. E engaden: “A eliminación dos niños pode reducir brevemente a depredación, como ocorreu nos dous anos a mediados de agosto. Non obstante, a zona tivo unha forte presión e rapidamente apareceron de novo un elevado número de vespas fronte ás colmeas”.

No estudo constatouse que cando a entrada da colmea estaba chea de abellas, as vespas agochábanse baixo esta, agardando cazar as abellas cando regresasen. Por outra banda, cando había menos abellas na entrada da colmea, as velutinas tentaban entrar directamente. Como apuntan os investigadores, varios estudos demostraron que os avistamentos de velutina fronte ás entradas das colmeas están influenciados pola forza das colonias e o seu estado de saúde, de xeito que as colonias debilitadas mostran menos capacidade de defensa e teñen menos abellas na entrada, polo que as vespas asiáticas usan esta fenda para exercer máis presión.

Ademais das perdas de abellas, “a presenza de velutina nos apiarios afecta a correcta hibernación da colonia”, o cal, advirten os investigadores, “pode provocar o debilitamento das colonias para a próxima tempada”. “O estrés que causa a velutina ás abellas prodúcese nun período crítico para elas, porque a recollida de reservas das abellas melíferas para pasar o inverno e o aumento no apiario do número de vespas que as cazan ocorren simultáneamente”, proseguen estes autores, que comprobaron que “as colmeas non tiñan reservas de alimento e tiñan que alimentarse continuamente”.

A IMPORTANCIA DAS CONDICIÓNS CLIMÁTICAS

Os científicos tamén poñen o foco no feito de que “se demostrou que as condicións climáticas de Galicia favorecen a presenza desta especie invasora; de aí que desde a aparición desta especie, este territorio sexa o lugar onde se rexistrou un maior número de niños de vespa velutina”.

Ademais, proseguen, “o tempo afecta o voo das vespas e, en consecuencia, a presión sobre as colmeas de abellas durante a estación e durante o día”. Así, subliñan que os seus resultados mostran que “a temperatura externa e a humidade relativa afectan o número de vespas diante da colmea durante todo o día, pero as precipitacións tamén poderían afectar esta presenza”.

Os datos mostran que o maior número de individuos de velutina se rexistroan cando a temperatura estaba arredor dos 20 °C, mentres que a temperaturas externas superiores aos 35 °C e inferiores aos 10 °C non se observaron vespas diante das colmeas de abellas.

Do mesmo xeito, o maior número rexistrouse cunha humidade relativa externa media do 80%. E as precipitacións reduciron o número de velutinas nos apiarios.

Así, a presenza de vespa velutina nos apiarios varía segundo o mes e a hora do día, así como polas condicións meteorolóxicas.

CONSELLOS

Con todo isto, e tendo en conta que as abellas melíferas mostran “unha defensa ineficiente e desorganizada contra a vespa velutina”, os científicos da Universidade de Vigo consideran que “é importante controlar a vespa asiática e axudar ás colonias de abellas a loitar contra esta amenaza”.

“As técnicas de xestión centradas no fortalecemento das colonias de abellas para facilitar o comportamento de defensa son esenciais. Tamén se debe avaliar a influencia da distancia entre as colmeas para reducir a capacidade das vespas para capturar as abellas cando as colmeas están próximas”, indican os expertos.

Debido á intensa presión que exerce a velutina durante seis meses, avisan de que “as colonias fortes tamén poden debilitarse”, mentres que “as colonias débiles poden sobrevivir e mellorar a súa saúde e forza con boas prácticas de xestión”. Por iso, din, “é moi importante xestionar cada colonia de abellas individualmente segundo as súas necesidades”.

En definitiva, estes científicos aconsellan mellorar as estratexias de xestión apícola en función de factores como o ciclo biolóxico da velutina e as condicións ambientais.

Os resultados do seu estudo de dous anos veñen de publicarse na revista científica internacional Veterinary Sciences.

ESTUDO SIMILAR EN CATALUÑA

Relacionado co traballo dos investigadores galegos, antes, un equipo de investigadores da Universitat Autònoma de Barcelona presentou en 2021 os resultados doutro seguimento de dous anos, entre marzo de 2019 e febreiro de 2021, do seu apiario experimental UABee, inicialmente formado por seis colmeas poboadas con abellas melíferas. Os resultados constaron o papel que xoga a velutina no declive das abellas.

Os investigadores rexistraron o peso, as incidencias ocorridas nas colmeas, capturaron imaxes da actividade das abellas e relacionaron todo iso coas condicións meteorolóxicas. O estudo completouse coa análise do pole e procedencia do néctar utilizado para producir o mel.

Os datos deste proxecto mostraron que o peso das colmeas e a actividade das abellas en condicións mediterráneas periurbanas (o apiario atópase nunha zona de bosque no mesmo campus da UAB en Bellaterra) aumenta coa temperatura no inverno e primavera, pero diminúe marcadamente no verán e tras as colleitas de mel, con mínimos ao comezo do outono. Por iso, os investigadores recomendan aos apicultores facer colleitas temperás na primavera para permitir ás abellas aumentar as súas reservas de mel e pole para pasar o verán e inverno.

O estudo mostrou tamén como a conduta das abellas obreiras que colleitan pole e néctar depende da temperatura, cun máximo de actividade a 19,4 °C, e diminuíndo moito se a temperatura se reduce a menos de 7° C ou aumenta por enriba dos 31° C. Así, aínda que haxa floración, a súa utilidade para as abellas é moi limitada no inverno e verán.

Os resultados deste proxecto mostran tamén que os ataques de vespas velutinas constituíron a maior ameaza entre os meses de xuño e novembro. E observouse que a vespa asiática limita a saída das abellas durante todo o día e foi responsable dunha terceira parte das baixas totais en colmeas, polo que se instalaron arpas eléctricas como protección, que abateron máis de catro velutinas ao día, aínda que con efectos colaterais nas propias abellas e outras especies. Estes investigadores estimaron que a instalación de arpas evitou a predación de máis de 14.000 abellas en 2020. Con estas medidas, a produción media de mel foi de 13 kg por colmea e ano, situada entre a media española (10 kg) e a europea (15 kg).

“Grazas á monitorización con sensores de peso, temperatura e son púidose identificar as colmeas que tiñan problemas ou aquelas nas que as abellas estaban marchando, recuperando os enxames para así reforzalas e mantelas activas”, explicaron os autores deste estudo.

Así, tanto o estudo realizado en Galicia como o desenvolvido en Cataluña demostran que cun bo manexo e control da praga de vespa asiática, e protexendo as colonias de abellas e fortalecendo as súas defensas, pódese manter a poboación e produción de colmeas."                (Galicia Confidencial, 04/05/22)

O perigo das velutinas en Galicia: apicultores estiman que existen máis de 100.000 niños

 "Colonizan sobre todo "zona da costa e os vales dos ríos", que adoitan presentar climas máis "suaves".

 O presidente da Asociación Galega de Apicultura, Xesús Asorey, ha cifra en 100.000 os niños de velutina que existen en Galicia. Asorey sinalou que outros anos, "segundo a Xunta de Galicia, acabábanse eliminando entre 22.000 e 25.000 niños. Unha cifra que en 2020 reduciuse ata os 16.000 por tratarse "dun ano máis frío".

E é que este tipo de insecto afástase do "frío", colonizando sobre todo en Galicia a "zona da costa e os vales dos ríos", que adoitan presentar climas máis "suaves". Xesús Asorey calcula que "pode haber sobre 100.000 ou máis de 100.000" avisperos en toda Galicia e citou un estudo francés que sinala que "se eliminan é só un vinte por cento dos que existen en realidade".

O presidente da Asociación Galega de Apicultura explicou que hai varios "métodos" para combater á velutina, e así para os apicultores e defender as colmeas, solta que "o mellor sistema é a colocación de arpas eléctricas". Tamén apunta para frear esta "praga" que se siga "coa eliminación de niños" e tamén apelou a que se manteña a estratexia de "trampas primaverais".

Outra das solucións que invoca Asorey pasaría "pola loita biolóxica", suxerindo a eliminación das avespas velutinas "a través dunha bacteria ou cunha ave de África, que cría aquí" en Galicia. Con respecto á convivencia entre abellas e velutinas, conclúe que o perigo é "menor" naqueles lugares "máis fríos" porque "noutros lugares onde o clima é máis suave e quente aí segue sendo a dificultade dunha praga que liquida colmeas enteiras".               (Galicia Confidencial, 05/07/21)

Os ataques das velutinas custaron xa 4,5 millóns de euros en Galicia

"Un informe da UE sobre o impacto de especies invasores en ecosistemas europeos confirma a perigosidade das vespas velutinas, especialmente, pola súa influencia nos cultivos e no desenvolvemento doutras colmeas de abellas. Un impacto que, no caso de Galicia, supón perdas de 4,5 millóns de euros.

Así, e baixo o título de “Clasificación da taxa de impacto de especies invasoras en servizos de Ecosistemas” (CATIES, nas súas siglas en inglés), este informe avalía os efectos da vespa asiática ou velutina na polinización.  Utilizando mapas sobre a distribución de froita (principalmente mazás, peras e pexegos) en distintos países europeos, o estudo calculou as perdas económicas debido á depredación das velutinas sobre outros insectos e os efectos que isto ten na polinización.

A investigación destaca que esta especie invasora  acabou, nalgúns casos, co 65% de colonias de abellas autóctonas en áreas infestadas. O informe CATIES dá unha aproximación aos danos cuantitativos e afeccións biofísicas e realiza unha valoración económica do impacto de especie invasora nos distintos ecosistemas europeos

Así, conclúe que áreas concretas de España, Francia, Italia e Portugal son as máis afectadas polos efectos negativos da polinización debido á presenza de velutinas, entre elas, Galicia. De feito, o informe destaca que o custo anual desta especie invasora en Galicia é de 4,5 millóns, mentres que en outras rexións portuguesas como a de Entre Douro e Minho e Trás-os-Montes é de 2,5 millóns.

Segundo esta investigación, hai 14.000 especies invasoras en toda Europa e 66 están na lista de prioridades da UE pola súa ameaza “significativa” á biodiversidade e ecosistemas europeas. E, unha destas grandes prioridades é a loita contra a velutina, un vespa que se detectou por primeira vez no sur de Francia en 2004 e que, desde entón, colonizou zonas de España, Portugal, Bélxica, Alemaña, Italia e, máis recentemente, o Reino Unido."                      (Galicia Confidencial, 13/10/19)

La guerra contra la avispa asiática

"MIDE UNOS tres centímetros, tiene el tórax negro y la cabeza naranja hasta las mandíbulas. El abdomen es parduzco, con una franja ámbar en el inicio y una mancha del mismo color en la parte más ancha. Las patas, negras, tienen los extremos amarillos. Y el aguijón es tan largo y potente que está clavado, sin poder moverse, en el guante de protección del apicultor Agustín Loureda. “Nunca vi nada igual.

 Debe de ser tres veces más largo que el aguijón de una abeja”, observa, a un palmo de distancia. La Vespa velutina nigrithorax, avispa asiática, avispón asiático o simplemente velutina, es tema diario de conversación y preocupación entre vecinos, científicos, autoridades y apicultores del norte de España. El desconocimiento de la especie, sumado a su veloz expansión y su voracidad, ha aumentado su protagonismo.

 Tres muertes consecutivas por picaduras el pasado verano y otras dos este año fueron suficientes para elevar el temor de la población y la sorpresa de profesionales afectados como Loureda. El apicultor puede diseccionar con la mirada a la velutina agarrada a su guante porque está atontada: acaba de rozar una de las trampas eléctricas a la entrada de su colmenar y no tardará en morir. Entonces echa la vista atrás y piensa en voz alta: “Quién me iba a decir hace unos años que ahora íbamos a estar así”.

El origen de su acomodo en Europa no está claro, pero se cree que hacia 2004 llegó al puerto de Burdeos (Francia) un carguero proveniente de China con una invitada a bordo: una subespecie de avispa asiática reina fecundada. En 2010 la especie cruzó los Pirineos. Los primeros nidos fueron encontrados en Amaiur (Navarra) y en varios puntos de Gipuzkoa, según datos del Gobierno. Dos años después saltó a Galicia, por doble vía: al norte apareció en la localidad costera de Burela, en Lugo, y al sur, en la comarca del Baixo Miño, junto a Portugal, presumiblemente a bordo de sendos camiones cargados con madera. 

Ese año comenzó la expansión que le ha llevado a colonizar toda la cornisa cantábrica y parte del tercio norte peninsular, en el rural y también en ciudades: en Santiago de Compostela la plaga se ha convertido en la primera causa de salida de sus bomberos. Incluso la Comunidad de Madrid ha publicado mensajes de Twitter encabezados por un elocuente “Que no cunda el pánico” con fotos para diferenciar la asiática de especies autóctonas como la Vespa crabro o la germánica. 

El Gobierno madrileño cree que no le será fácil llegar a la capital. Algunos expertos no son tan optimistas: “El avance es imparable y la previsión es que colonice toda la Península en un tiempo indeterminado”, dice Xesús Feás, miembro de la Academia de Ciencias Veterinarias de Galicia. “Por las condiciones del clima, los recursos y el agua, el norte de España es ideal para ella”, asegura.

Tres son los sectores que pone en peligro: el de la biodiversidad, al tratarse de una depredadora no autóctona de insectos; el económico, al afectar a la apicultura y la fruticultura, y el de la salud, al compartir espacios con los humanos (aunque habría que rebajar el nivel de alerta: sus picaduras no son más peligrosas que las de otras especies). De ahí que la guerra se libre en varios frentes. El más directo, la erradicación de nidos.

Lolo Andrade, técnico en control de plagas y miembro de Protección Civil del Ayuntamiento de Cambre, en A Coruña, prepara el método “más rápido, económico y eficaz” en el combate antivelutina. Se trata de un explosivo pirotécnico con control a distancia que revienta esas pelotas abombadas de hasta metro y medio de alto, en cuyo interior lleno de panales conviven miles de larvas, avispas obreras y la reina. Este se encuentra en la copa de un castaño, dentro de una finca particular. Andrade, de 46 años, traje de protección rojo, cabeza rapada y rostro de concentración, cierra un ojo y hace una proyección de altura: “Está a unos 13 metros”, dice, mientras despliega su arsenal: una pértiga telescópica de 20 metros, cable alargador y un detonador.

 A la pértiga amarra una vara de madera, y a esta, el petardo, que instala en el nido. Se aparta unos 15 metros, hace sonar un silbato tres veces y pide a los vecinos que se tapen los oídos. Y pam, un fuerte estallido con reverberación vuela el nido en una fracción de segundo, y sus restos milimétricos, convertidos en confeti, vuelan al viento de la finca. La colonia ha sido eliminada. A por la siguiente.

El sistema de explosivos es cada vez más empleado. El Principado de Asturias ultima su autorización para uso masivo, a la vez que forma a sus equipos de control para reducir el uso de biocidas, el método más común entre los exterminadores de plagas. Como con los petardos, el insecticida se acopla a una pértiga y es accionado desde abajo. Cuando no puede llegar por la altura de los nidos, Andrade tiene un último recurso, un arma parecida a un fusil de asalto que dispara cápsulas de veneno. 

Estas quedan clavadas en el nido y liberan un gas letal. En varios lugares de España, empresas privadas también ofrecen un servicio de drones para aplicar veneno. Cualquier cosa vale para hacer frente al invasor. “La prioridad es eliminar la mayor cantidad de nidos. Así se minimizan los problemas, con animales y personas”, recita de corrido el técnico.

La zona donde trabaja Andrade es tierra literaria y mágica: el siguiente aviso llega desde la calle del Bosque Animado. Allí, junto a los frondosos árboles de la fraga de Cecebre, que inspiraron la obra de Wenceslao Fernández Flórez, está Carmen Álvarez con su niño de 10 meses en brazos, en el quicio de la puerta de su casa, esperando la solución a sus desvelos. 

Bajo el alero de la vivienda, de dos pisos, una nube de avispas orbita alrededor de un nido de tamaño medio. En cuanto lo ve, el exterminador niega con la cabeza. Y a la distancia ya le advierte: “No puedo hacer nada todavía, hay que esperar. La reina todavía está en su nido primario y aquí solo hay obreras. Si lo rompo, van a volver aquí porque está marcado con una feromona por la reina. Pero no te preocupes, que no se te van a meter en casa”, le dice a la vecina. 

“Pues no es como tener un nido de gorriones, precisamente”, responde ella con sorna. “Me asusto porque hay mucho desconocimiento y datos contradictorios de los medios”, se lamenta al técnico. Para cuando este vuelve al coche, dos vecinos más ya se han acercado a pedir información.

En la Xunta de Galicia reconocen la “alarma social” ante la progresión disparada de la avispa: 2 nidos en 2012, 700 en 2014, 26.000 en 2018. Y en 2019 las proyecciones apuntan a un número similar al año pasado, lo que pone a Galicia en el centro del problema. La detección y retiro de nidos es la herramienta más fiable para ver su implantación y controlarla, pero también lo son la información y la distribución de trampas. 

Por ello trabajan tres consejerías al mismo tiempo y Ayuntamientos colaboradores, pero nada parece ser suficiente para detener la plaga. “La gente llama hoy y quiere que se le retire un nido ese mismo día, y muchas veces no es posible”, asegura Jesús Orejas, jefe de servicio de Sanidad Animal de la Xunta. Un buen punto de partida es conocer, advierten las autoridades, su ciclo vital. A lo largo de la primavera, las reinas salen de su hibernación para construir sus nidos embrión en zonas resguardadas. Allí nacen las primeras obreras, que a partir de mayo empiezan a construir nidos primarios y a lo largo del verano los secundarios, a los que se muda la reina, hasta la siguiente hibernación.

Acompañando el ciclo, en las islas Baleares se consiguió algo inédito hasta la fecha: borrar del mapa a la avispa asiática. En 2015 apareció el primer nido en la zona de Sóller. Con cifras modestas comparadas con la cornisa cantábrica, pero igual proporción geométrica, su presencia se disparó, hasta que en 2018 redujeron la plaga a un solo nido. En 2019 no se ha registrado la presencia de una sola, “ni obrera, ni reina”. Lo cuenta Irene Garneria, bióloga del Servicio de Protección de Especies del Gobierno balear: “No lanzamos la campanas al vuelo, pero tenemos la esperanza en erradicarla si pasan dos años sin detectarla”, apunta. 

El proceso es un ejemplo de cooperación entre vecinos y autoridades. Primero hicieron un trampeo exhaustivo, destinado a capturar reinas y a detectar obreras para seguir su vuelo hasta los nidos. Son conscientes de que igual que llegó puede volver, o entrar en Menorca, Ibiza o Formentera. “El control hace la diferencia”, concluye Garneria, quien reconoce que el modelo es difícilmente extrapolable a zonas no insulares.

“Los barcos tendrían que fumigarlos y que entren en cuarentena”, reclama el apicultor Agustín Loureda, en su colmenar de Oleiros, en A Coruña, uno de los municipios más afectados. “Si no, llegarán más especies por barco”. La apicultura es un sector dinámico en Galicia, con más de 100.000 colmenas, y a la vez el más afectado por la presencia de la asiática. Según los apicultores gallegos, cuando ataca, causa pérdidas de entre un 50% y un 60% de las colmenas. En el caso de Loureda, 43 años como profesional del ramo, su vida cambió un día de primavera de 2015 en que vio en su colmenar cómo “una cosa grande” cazaba a una abeja, la decapitaba, le arrancaba las patas y se llevaba su cuerpo. “Me quedé asombrado”.

 Al día siguiente vio otras dos. Las mató con una raqueta de bádminton. Pero eso solo fue el principio. “El primer año, la velutina me mató 43 de mis 85 colmenas. La única manera de controlarla era estar presente todos los días”. Enfundado en su traje, explica las fases por las que ha pasado su estrategia de combate. Primero trató de rociar con veneno a una avispa para que a su vez envenenase por rozamiento a sus compañeras en el nido. Después elaboró trampas caseras, las más usadas por la población rural, botellas de plástico con agujeros milimétricos para que entren las asiáticas y se zambullan en un preparado artesanal y mortal: “Zumo de arándanos, cerveza negra y vino blanco. Luego descubrimos que con un litro de agua, un kilo de azúcar y 20 gramos de levadura de panadería diluida caían igual”. 

Así lo sigue haciendo, pero ha dado un paso más en la sofisticación. Inspirado en los matamoscas de carnicería, construyó arpas eléctricas, unos paneles de filamentos paralelos a la entrada de las colmenas. Cada vez que una toca los alambres, un chispazo de 2.500 voltios acaba con ella.

En el Principado, el problema también tiene dimensiones preocupantes. Allí murió en junio el joven Miguel Álvarez por una picadura en San Tirso de Abres, el mismo municipio limítrofe con Galicia donde apareció el primer nido asturiano, en 2014. Era alérgico, como el resto de víctimas de la velutina. 

Y según la Sociedad Española de Alergología e Inmunología Clínica, como un 3% de españoles. Pese a la psicosis, las autoridades rebajan el temor: “Su veneno es similar al de otros himenópteros. No es más peligrosa que otras avispas, a no ser que te acerques a menos de cinco metros. Ellas solo protegen a su reina”, dice Jesús Orejas, de la Xunta.

Manuel Vázquez Varela, maderero de 52 años, también estuvo a punto de morir por picaduras, pero hoy sonríe a mandíbula batiente mostrando el estuche que siempre lleva consigo. Dentro hay dos dosis de adrenalina, un antihistamínico y un corticoide. “Esto es el nuevo puenting. ¿No decían que era un subidón de adrenalina? Pues yo ya la tengo en la mano”. Es, en realidad, un seguro de vida portátil por si le vuelve a pasar lo que ya sufrió dos veces. 

La primera y más peligrosa, cuando cerca de la localidad gallega de Betanzos cortó un gran eucalipto donde descansaba un nido. “Empecé a hincharme, me picaba todo el cuerpo y la garganta. Los ojos eran de película de terror de rojos que estaban”, recuerda. En ese estado de reacción alérgica grave, o anafilaxia, consiguió llegar a un centro de salud, cuando sus constantes estaban al límite y sus órganos se iban parando por acción del propio sistema inmune, que reaccionaba al veneno de la avispa. 

Al pedirle un consejo para los picados, no duda: “Que acuda al médico inmediatamente, pero que no vaya solo ni conduzca”. Él lo hizo y casi no lo cuenta.Además de por la expansión de la avispa, la alarma crece por su voracidad. Con el aguijón se defiende del peligro, pero a la vez caza con patas y mandíbulas. Contra lo que se pueda creer, las velutinas no se alimentan de abejas. Solo las matan para dárselas a sus crías como proteína. Lo mismo hacen con otros animales. 

Abundan los testimonios sobre escenas carroñeras de enjambres alimentándose de mejillones o pescado en la costa, o de pájaros muertos en el bosque. O el cadáver de una vaca, muerta al ahogarse con su propia lengua, inflamada después de comerse una pera con una asiática dentro —porque también comen fruta—. “Son como buitres, les vale todo”, asegura un apicultor de la zona. “Incluso se comen entre ellas cuando una muere”. ¿Pero tienen depredadores?

Salvador Rebollo le pone nombre y apellidos a uno: halcón abejero. Profesor titular de Ecología de la Universidad de Alcalá de Henares (UAH), Rebollo colocó cámaras junto a su equipo en nidos de Galicia, precisamente la zona más habitada por las aves. Y comprobaron que los adultos llevaban a los nidos trozos de panal de avisperos de velutina. Aún sin publicación científica, el grupo de la UAH cree haber llegado a una conclusión: “Al menos en nuestra zona de estudio, el abejero se ha especializado en consumo de asiática. Se alimenta de las larvas, una presa fácil y que ofrece muchísima energía”, asegura Rebollo.

 De confirmarse la hipótesis, ellos ven “un aliado perfecto, que actúa quirúrgicamente, trabaja gratis y se organiza solo”. Ahora cree que debe facilitarse su incorporación al sistema de control biológico de plagas. Para ello reclama que se usen menos pesticidas en la erradicación de nidos, porque puede contaminar la cadena alimentaria. Según el grupo de la UAH, las 700 parejas de abejero en Galicia pudieron destruir el pasado año un número equiparable al retirado por los grupos de control de plagas. Lolo Andrade, por su parte, apunta a otro aliado natural, el tejón, autóctono en casi toda España y que puede atacar en la fase primaria de los nidos.

En lo que coinciden los actores es en que el combate de la plaga debe ampliar miras. “La estrategia debería ser coordinada a escala internacional”, afirma Rebollo. Apicultores como Loureda piden que se investiguen parásitos contra la especie y se desarrollen feromonas para atraer machos e impedir la fecundación. 

Hay un científico que ya la ha hecho, Xesús Feás, pero no le puede dar uso. “La feromona la descubrieron los chinos, y yo la he sintetizado y la he aplicado a un producto físico con dispensador. ¿El problema? Que está en mi casa, donde trabajo por mi cuenta porque me quedé sin apoyo institucional para seguir investigando. Y así es imposible”, lamenta. "                   (Arturo Lizcano, El País, 21/07/19)

O falcón abelleiro, una nova solución para rematar coas velutinas

"Un falcón pode a ser a nova solución para loitar contra as velutinas. E non é un falcón calquera, senón o abelleiro, presente no norte da penísula Ibérica. Este método, que xa se está utilizando en distintas partes de Galicia, conta xa con estudos que destacan a súa efectividade para reducir as colonias da vespa asiática.

José Manuel Fernández, investigador da Universidade de Alcalá de Henares, presentaba esta pasada fin de semana no Día do Apicultor, celebrado en Arzúa, un estudo realizado nas zonas do Morrazo e Salnés, sobre o efecto na poboación de Vespa velutina ante a presenza do falcón abelleiro. Os resultados indican que o 70% da alimentación do falcón provén de avespas grandes, tanto a Vespa velutina como a autóctona Vespa crabro.

Fernández insiste en que, polos datos obtidos, o falcón abelleiro está especializando a súa dieta na asiática, “posiblemente por ter máis cantidade ó seu alcance”. Ademais, suliñou que, dende o 2015, está medrando a poboación de falcón abelleiro, coincidindo co avance da praga do tártago asiático

nesta comarca, e estímase que no 2018 puideron ser consumidos por estas aves 728 niños.

POTENCIAR OS TRAMPEOS

Con todo, os espertos coinciden en que esta medida non pode ser a única para frear a Vespa velutina, pero sí podería axudar a controlala en conxunto con outras ferramentas. Neste sentido, José Mª Bello, delegado da Asociación Galega de Apicultura (AGA) no Morrazo, destaca a importancia do trampeo, a participación veciñal e a implicación dos concellos para rematar con esta praga.

Os datos que ten recollidos durante estes anos de loita no Morrazo, comparados entre as diferentes prácticas dos concellos da comarca, indican que cun trampeo ben organizado na primavera redúcese de forma significativa o número de niños a retirar no verán.

Pola súa banda, Sandra Rojas, investigadora da Universidade de Vigo, ten realizado un traballo sobre localización de niños utilizando marcaxe de individuos e trazando as rutas que realizan para alimentarse utilizando cebos. Unha investigación que, segundo o sector, é “de moita utilidade para estudiar as zonas de maior densidade de niños e cales son as causas desa ubicación”.     (Galicia Confidencial, 15/02/19)

“A velutina afectará á sociedade de Lugo”

"Xesús Feás: “A velutina afectará á sociedade de Lugo”.

 O académico Xesús Feás é un investigador multidisciplinar, centrado no estudo da velutina e o seu impacto nas abellas. En 2017 foi seleccionado para coordinar a obtención dun biocida contra a vespa asiática, investigación que permitiu paralelamente sintetizar dúas feromonas e obter o veleno da especie. 

 Canda este labor, Feás aspira a concienciar dos efectos globais da vespa invasora e combater a desinformación, e con tal fin presentou unha proposta para os orzamentos participativos de Lugo. Este mércores tivo a ocasión de adiantar detalles desta iniciativa no salón de actos do Pazo de San Marcos.

Identificación da velutina

“Dóeme cando vexo imaxes en medios que non corresponden coa vespa velutina”. A pesar da enorme cantidade de información que xera a expansión da especie por Galicia, segue a haber confusión arredor das características distintivas. “Se das un aviso e non é unha vespa velutina, estás mobilizando recursos e persoas. O básico ten que ser a identificación, e aínda non a hai, non todo é velutina”. 

Inquirido por un retrato rápido, Feás comenta que “a velutina é de corpo negro e ten as patiñas amarelas, nas últimas porcións das patas”, en contraste coa vespa crabro ou europea, máis grande e totalmente marrón. A especie asiática “é máis oscura no abdome, cunha banda alaranxada”. O investigador opina que “tamén é responsabilidade dos científicos baixar á rúa” e transmitir as características básicas. “Non busco que a xente quede co ciclo de vida da velutina, pero si poder identificala e o que supoñen as especies invasoras”. 

“A información sobre a velutina ten que ser honesta”. A pesar do seu coñecemento, recoñece que “non me atrevería a dicirlle a alguén picado por unha velutina que facer, á parte de ir ao Centro de Saúde”, papel que reserva a médicos e alergólogos. Compara o seu caso co dos apicultores, que “son especialistas porque coidan abellas, non porque maten vespas”. “Os apicultores deben ser os ollos dos científicos, pero hai que graduar as gafas: é importante rexistrar e tomar datos, con datos podes ter unha conclusión”.

Erros a corrixir

Pensando nas zonas aínda por colonizar pola velutina, Feás pide dotalas de coñecemento previo para non repetir os errores de Francia, España, Portugal ou Inglaterra. “Cando pasa o primeiro ano, o primeiro ciclo biolóxico, hai que prepararse para o peor”.

Un dos métodos probados na provincia de Lugo, e con aparente éxito no Valadouro, é a captura de raíñas con trampeo selectivo. “Hai experiencias en Australia con outros véspidos invasores que amosan que, con respecto ao ano en que máis raíñas se capturaron, ao seguinte houbo unha explosión grandísima na poboación”. Á parte deste resultado contraproducente, o investigador do Campus Terra alerta contra os efectos colaterais. 

Sucede co biocida que están a investigar. “Non se trata de matala rapidamente, senón de que poida voar e levar o insecticida ao niño”. Para iso fixeron commprobacións sobre se a velutina detecta o compoñente, medindo a concentración que permite unhas horas de vida no insecto. “Buscamos un medio máis eficaz para acabar cun niño, que non se empreguen litros de insecticida que gotean no ambiente”. 

“Ten que ser unha loita intelixente”. Manipular o biocida pode comportar riscos. “Como limpas o traxe? Non é quitalo e deixalo”. Axentes ambientais, de protección civil e bombeiros deben retirar niños en distintas condicións, tanto en superficies arboradas como en zonas urbanas. Feás insiste en que deben contar con distintos medios para a retirada, e proteccións axeitadas. “Está por aparecer un traxe de protección cunha tea que sexa pouco pesada, transpirable e que protexa contra a picadura do insecto; non a hai”.

O académico traballou recentemente canda os Bombeiros de Santiago, experiencia que engade a colaboracións anteriores, coma un curso de capacitación para este corpo en Cantabria. “O que temos é un traxe inviable, abafas nel da calor. Os bombeiros non teñen un protocolo previo e posterior de actuación, moitos chegaban decatándose logo de que lle choraban os ollos e se sentían mal”. Esta situación é compartida polos bombeiros de Ourense, “que reclaman medidas de protección”.

Outro factor é a manipulación de biocidas. “Ten o seu risco. Despois de retirar o niño, como limpas o traxe? Non é quitalo e deixalo”. A realidade é que carecen de formación, eiva que podería atallarse a través dun “mando único”. “O que vaiamos a facer, o facemos porque o puxemos na mesa e tomamos esa decisión. Un protocolo e un director de orquestra”.

Pedagoxía

As especies invasoras son unha das causas principais da perda de biodiversidade, mais semella que o foco está sempre nas abellas. “A min preocúpame moito a apicultura, un piar fundamental para a biodiversidade e a nosa alimentación, proque se non hai polinización non hai froitos, non hai sementes, iso afecta aos campos”. 

Malia isto, matiza Feás que hai outras especies en risco. “Os apicultores dan a alarma porque cada parte ten o seu interese no asunto. Pero o resto de insectos que a velutina depreda, quen os coida?”. “As abellas sairán adiante, os apicultores as reproducen e coidan”. 

Xunto a este aspecto, cuestiona a actitude da sociedade fronte a velutina, a tentar erradicar a súa presenza cando xa forma parte do ecosistema. Por iso di estar en contra do trampeo masivo. “Temos datos: un estudo no País Vasco, trampeo do 1 de setembro ao 30 de novembro; de 54.303 insectos, só 55 eran velutinas”. Asegura que os científicos deben avaliar a efectividade de toda acción, polo que é a súa responsabilidade ter en conta os efectos colaterais.

Nese senso, di estar totalmente en contra do trampeo. “Agora ben, tampouco lle podes dicir ao sector apícola que non poña trampas; pero o que se faga, que sexa selectivo e baixo control”. A escolla está lonxe de ser sinxela, pois esixe atender ás condicións físicas, a substancia colocada na trampa, o deseño da mesma, e o lugar e o momento da colocación. “Valoro a dispoñibilidade da xente e a súa boa intención, pero non pode ser unha mensaxe para os escolares, aos cativos, para que fagan trampas”. 

A importancia desta mensaxe vai alén da velutina. “Non poden ser cazadores de insectos, teñen que ser protectores de insectos”. Así, pide a educadores e pais que “inciten a que fagan casas e hoteis para polinizadores, pequenas piñas e troncos para as abellas solitarias e outros insectos, inciten a plantar flores na contorna escolar”. Feás observa que a curiosidade dos rapaces pode colaborar a controlar as poboacións de velutina, pois “os nenos son todos ollos e teñen que poder saber identificar un niño de velutina, e deben ter un recoñecemento”. 

“En termos científicos e pedagóxicos, non se lle pode falar a un cativo de que hai insectos bos e malos. Non hai vida boa ou mala”. Esta concepción “simplona” debe ser substituída pola divulgación das características do insecto, “explicar a súa importancia, por que chegou a velutina e como, e como pode ser útil para axudar a ter un medio ambiente san”.

Impacto ambiental, social e económico 

 Toca prepararse. “O ano que vén en Lugo, polos ciclos de auga, a vexetación e a situación dos núcleos rurais… afectará á sociedade”. A velutina estará presente en actividades cotiás, no desbroce, no coidado de monumentos, no tráfico e na intendencia. E chegará a crebar os ecosistemas máis delicados. “Teño referencias de que chegou ás Illas Cíes, co seu fráxil equilibrio: flores, insectos, paxaros”.

“O paradigma das especies invasoras” afectará ao turismo e especialmente ao sector primario. Ademais de afectar ao traballo no campo, a velutina dana a froita e a uva, iniciando antes de tempo a fermentación. Feás cita casos do País Vasco nos que a vespa asiática ataca o peixe nos barcos, “peixe danado que non vai ter saída comercial”. 

E, por suposto, está a apicultura, afectada directa e indirectamente. “Teño constancia do risco que supón manexar insecticidas no ambiente do apiario. E das implicacións que pode ter na saúde das persoas e das abellas”. 

Os mesmos investigadores descoñecen se o uso de biocidas é efectivo.

Logo está a afectación psicolóxica nos apicultores, que desenvolven un vínculo coas abellas. “Cando morre unha colmea, a enterra coma se fora familia”. Entender o impacto global da velutina implicaría recursos nas áreas sociais para comprobar como empeorou a súa saúde dos criadores dende a aparición da especie invasora.

“A saúde das persoas non é só a ausencia de enfermidade. O sector apícola vén da barroa, dos pesticidas agrotóxicos que danan as abellas, dos transxénicos… e agora chega un novo depredador”. Feás explica que podemos ver reflictido nas abellas problemáticas que afectan ás xentes da provincia. “Son un espello de nós, con novas enfermidades, falta de recursos, despoboamento…”.

E de novo aparece a importancia da abella na biosfera. “O máis importante da apicultura non é o mel, é o servizo público de polinización. Sen abellas os ciclos naturais non se renovan, todo está en relación, os froitos polinizados por insectos duran máis tempo e son máis sabrosos”. 

“É unha actividade discreta pero fundamental para a agricultura e a gandería, a de Galicia non é unha apicultura intensiva, é respectuosa, multifuncional”. Claro que, onde hai un problema, pode aparecer unha oportunidade. “A velutina ten que servir para reformular o sector apícola e coidalo como se merece, mimalo”. Para Feás, os apicultores deben acadar novas cotas de calidade, para prescindir da alimentación artificial para as abellas e empregar as paraxes naturais. 

Tal avance comprendería novos aproveitamentos e produtos, coma o propoleo e o polen. “Coñecendo a flora apícola podes esmolgar meles monoflorais, que teñen un valor altísimo para o consumidor, igual non o de aquí, pero si para exportar”. Entende que “por descoñecemento” os apicultores mesturan variedades e eliminan o valor engadido. “É coma se xuntaras albariño con uva catalana”.        (Xesús Feás, Óscar Bernárdez, Lugo Xornal, 31/10/18)

"Coa axuda da Xunta en tres anos poderíamos comezar a controlar a expansión da velutina".

"A praga está descontrolada". Suso Asorey, voceiro de Asociación Galega de Apicultores e representante da Plataforma Stop Velutina, fala claro sobre a praga que dende hai anos se estende por Galicia e que prexudica moi directamente aos apicultores, pero tamén a labregos e a calquera persoa que realice traballos no exterior. E á sociedade no seu conxunto, dada a vital importancia das abellas, ás que as avespas atacan.

 "Os apicultores en ningún momento quedamos de brazos cruzados. Aprendemos bastantes cousas sobre a velutina e puxemos en marcha moitas ideas para conter a súa expansión, pero chegou un momento que xa non demos avanzado máis", sinala en conversa con Praza.

A pasada semana a Plataforma Stop Velutina presentou senllas solicitudes nas consellerías de Medio Ambiente e Medio Rural en demanda dunha liña de financiamento específico para investigación de novos métodos para frear a expansión desta praga e de axudas directas ao sector apícola para facer fronte á protección das colmeas. Reclaman "a implicación real e efectiva" da Xunta "nesta problemática", asumindo "as competencias que lle corresponden". Piden, ademais, ser recibidos polos conselleiros Ángeles Vázquez e José González Vázquez. 

Hai meses investigadores e investigadoras das tres universidades galegas xunto coa Plataforma Stop Velutina decidiron abordar xuntos esta situación, creando un grupo estable de traballo. Chegaron á conclusión de que a pesar de que existen avances na investigación faltan recursos e financiamento para continuar cun traballo que chegue a plasmarse en métodos eficaces de control da praga.

Asorey sinala que "estamos traballando xuntos todos os colectivos afectados e os investigadores das tres universidades. Agora falta o outro pé, que é a Xunta, que é quen ten que poñer os medios. Se o Goberno galego tivese vontade e se unise ao grupo poderiamos avanzar moito: nun prazo de tres anos teriamos posibilidades de comezar a frear a expansión desta praga. Sen a súa axuda será imposible". 

"Ante o avance da praga ano tras ano e a constatación de que a erradicación é practicamente imposible, a investigación é indispensable para mellorar os sistemas actuais de loita e atopar novas ferramentas máis eficaces e selectivas", explica, en referencia á mellora dos sistemas de loita biolóxica con feromonas, con bacterias ou fungos.

Nas solicitudes entregadas ante as dúas consellerías tamén se piden ferramentas que melloren a comunicación entre os diferentes axentes implicados e a xestión da información, comezando pola creación dunha Mesa Sectorial "para traballar unidos nesta loita todos os sectores afectados xunto co científico e a administración". A praga debería ser tratada de forma transversal implicando a todo o aparato administrativo a nivel autonómico, estatal e europeo", subliña a Plataforma

A Plataforma Stop Velutina demanda igualmente axudas para cubrir os gastos derivados de protexer as colmeas, como por exemplo coa instalación de trampas eléctricas. "Esta é unha das medidas que demostrou ata o momento resultados positivos, tal como sinalan estudios realizados dende a Universidade de Vigo e financiados pola propia Xunta de Galicia", di. 

"Pero o seu uso xeralizado require dunha grande inversión, gasto que está sendo asumido directamente por cada apicultor e apicultora de xeito individual", explica. "Hai que ter en conta que a apicultura non é só unha actividade gandeira produtiva, da que se benefician produtores e consumidores. As abellas son clave para o mantemento da biodiversidade a través da súa función polinizadora, polo tanto o seu coidado e protección non debe recaer exclusivamente nos apicultores e apicultoras", engade.

Lembran tamén "a necesidade de realizar campañas de divulgación social, dirixidas á cidadanía en xeral e tamén a colectivos específicos, como o caso do sector apícola, pola súa afectación directa co problema, ou o educativo, pola importancia de sensibilizar a poboación e conseguir a súa colaboración". Así mesmo, propoñen "establecer protocolos de actuación unificados, elaborados de forma consensuada entre administración, sectores e investigadores, dirixidos tanto á prevención como na retirada de niños".

“Os apicultores e os labregos e agora tamén os investigadores universitarios facemos o que podemos para conter a súa expansión, pero nós sós non damos feito”, alerta Asorey. “A Xunta, que é o noso goberno máis próximo, ten que colaborar”, di. “Non entendemos por que a Xunta non se está implicando suficientemente nesta loita”, conclúe.

Unha gran propagación en toda Galicia

"Todo o mundo está sorprendido pola gran propagación que está habendo en Galicia, superior á que se dá no resto da cornixa cantábrica", comenta Suso Asorey. A pasada primavera fora chuviosa, o que pareceu que ía diminuír a expansión da praga, pero ao final o tempo seco e cálido dos meses seguintes fixo que o número de exemplares de avespa asiática fose finalmente semellante ao do ano anterior. Ademais, continuou a súa estensión por todo o territorio galego, mesmo polas terras altas de Lugo e Ourense, ata onde non chegara ata agora. 

De feito, os datos ofrecidos por Medio Rural sobre o número de niños detectados en cada concello amosan que nun número moi importante de localidades da provincia da Coruña atopáronse máis de 100 niños no que levamos de ano, ao igual que nas Rías Baixas. Pero, ademais, o sur das provincias de Lugo e Ourense, que ata agora presentaban cifras moito menores, comezan a sumar cifras moi importantes."                   (Marcos Pérez. Praza Pública, 06/11/18)

Cal é a medida máis efectiva ata o momento para rematar coas velutinas?

"As trampas eléctricas. Esa é a unha das medidas que demostrou ata o momento resultados moi positivos para rematar coas velutinas. Así o sinalan estudios realizados dende a Universidade de Vigo e financiados pola propia Xunta de Galicia.

Pero o seu uso xeralizado require dunha grande inversión, gasto que está sendo asumido directamente por cada apicultor e apicultora de xeito individual. Por iso, desde Stop Velutina pídenlle á Xunta que se implique máis directamente na erradicación desta praga. Fixérono xa directamente este venres cunha iniciativa presentada na Xunta na que piden axudas para cubrir os gastos derivados de protexer as colmeas, como por exemplo coa instalación de trampas eléctricas.

Lembran que o ataque deste animal nas colmeas supón un debilitamento da saúde do enxame, podendo provocar a súa mortantande directa ou indirectamente, o cal supón a redución na produción de mel e doutros produtos da colmea.

 Hai que ter en conta que a apicultura non é só unha actividade gandeira produtiva, da que se benefician produtores e consumidores. "As abellas son clave para o mantemento da biodiversidade a través da súa función polinizadora, polo tanto o seu coidado e protección non debe recaer exclusivamente nos apicultores e apicultoras", indica a entidade nun comunicado.

LIÑAS DE AXUDA

A Plataforma demanda neste senso a convocatoria para o 2019 dunha liña de axudas ó sector apícola para financiar sistemas de protección das colmeas e realizar esta convocatoria en colaboración co sector apícola, acordando os contidos, condicións e orzamento necesario.

 Outras peticións incluidas nesta solicitude son a mellora na xestión da retirada de niños, que presenta moitas deficiencias en función do persoal encargado en cada concello, e a continuación das axudas para o trampeo preventivo que, mentres non se desenvolvan outros métodos máis selectivos, é indispensable para o control da praga.

Esta proposta, presentada no rexistro da Xunta, di "está elaborada dende unha visión científica e integrando a experiencia e necesidades dos sectores afectados". E, o principal obxectivo é que se inclúa de forma urxente no orzamento xeral da Xunta de Galicia a financiación suficiente para desenvolver esta investigación a partir do ano 2019. Ademais, pide que se establezan protocolos de actuación unificados, elaborados de forma consensuada e dirixidos tanto á prevención como na retirada de niños."                      (Galicia Confidencial, 03/11/18)

"A Xunta quere aprender do resto de Europa como loitar contra as velutinas.

A Consellería de Medio Ambiente, Territorio e Vivenda, participará no proxecto 'Positive', destinado ao intercambio de experiencias e coñecementos para o control da avespa velutina entre países do suroeste de Europa.

Segundo informa a Xunta nun comunicado, esta iniciativa, enmarcada nos proxectos 'Interreg-Sudoe', ten o obxectivo de contribuír á preservación dos insectos polinizadores que son atacados por especies como a avispa asiática. Así, buscaranse métodos conxuntos para o control deste exemplar invasor.

O proxecto conta cun orzamento de case dous millóns de euros --o 75 por cento provén de fondos da Unión Europea-- e promoverá a transmisión de coñecemento neste ámbito entre os socios máis experimentados, como Francia, e os que levan menos tempo convivindo coa velutina, como España ou Portugal.

Este plan fomentará a colaboración entre organizacións académicas, administrativas, produtivas e sociais, así como xerentes das áreas naturais destas rexións e do sector apícola como principal implicado no deseño das ferramentas que xurdan no proxecto."            (Galicia Confidencial, 05/11/18)

O Valadouro reduciu os niños de velutina de 400 a 20 en catro anos cun investimento de 400 euros

"O Concello do Valadouro reduciu os niños de velutina de 400 a preto de 20 nun período de catro anos, segundo espuxo o alcalde, o socialista Edmundo Maseda, que afirmou que o municipio é “o primeiro de Europa” en conter a praga da avespa asiática. 

O rexedor resaltou que se acadaron estes resultados cun “trampeo amplo e artesán con botellas de plástico, zume de amorodos e unha bebida alcólica, que pode ser a cervexa”. O custo deste remedio, segundo o goberno local, foi de 400 euros.

O goberno valadourense achegou estes datos na mesa redonda sobre a avespa asiática que se celebrou con motivo da trixésimo primeira edición da Feira do Mel.

Participaron na charla a apicultora María Fé Sixto, o investigador da USC Xesús Feás, o xerente de Serpa, José María Vázquez, e o secretario xeral do PSOE en Lugo, Álvaro Santos Ramos."        (Xornal da Mariña, 15/10/18)

A avespiña asiática xa afecta a todos os castiñeiros de Galicia. Se pode facer fronte a esta praga coa loita biolóxica, baseada na solta do insecto Torymus, experimentado en Italia con éxito, despois de que aló se perdese o 80% da súa produción....

"A avespiña de orixe asiática detectada nos castiñeiros galegos desde 2014 afecta xa o 100% das árbores do país. Así o asegurou a técnica do Centro de Desenvolvemento Agroforestal de Riós, Nuria Sánchez Limia nunha mesa de debate incluída no programa do Expoforum Noroesta Biofim 2017, que se celebrou ata o venres na Cidade da Cultura de Compostela. 

Segundo dixo, os expertos xa solicitaron ao Goberno de España a autorización para facer fronte a esta praga coa loita biolóxica, baseada na solta do insecto Torymus, experimentado en Italia con éxito, despois de que aló se perdese o 80% da súa produción.

Segundo Sánchez Limia, a produción de castañas de 2018 será a primeira afectada globalmente pola avespiña asiática porque, tras a súa detección en Galicia en 2014, foi "na actual campaña cando se detectou a aparición repentina en todas as árbores de todas as zonas produtoras", concretou. Ademais, destacou a "sorte" de que a loita biolóxica que espera a autorización do Goberno central, xa fose experimentada en Italia, co insecto chamado Torymus, parásito do tamén insecto Dryocosmus ou avespiña asiática.

Tal e como se destacou nestas xornadas, cada exemplar de avespiña asiática pon entre 250 e 300 ovos, dos que son viables uns 125 así que, "tal como están xa as árbores, para o ano estarán infestados desde a súa copa ata as poliñas que saen dos lados do tronco". A técnica dixo tamén confiar en que a solta de Torymus consiga reducir as previsibles perdas a "só" un 20 ou 30% da próxima colleita, "pero haberá que adoitarse a perdas así para sempre pois ambos os insectos convivirán e esperemos que a súa poboación se equilibre".

Sánchez Limia advertiu de que en Galicia hai unha variedade do insecto Torymus, que é o que fai as agallas ou carrabouxos do carballo. "Pero non podemos comprobar se é suficiente para combater á avespiña, e non sabemos como incidirá a solta do Torymus de fóra no noso e noutros insectos, pero pedimos a solta porque a situación é preocupante", engadiu.

A técnica tamén aludiu a outros problemas sufridos polo sector da castaña en 2017, como a tinta que, a pesar de ser un fungo que se transmite polo chan e prolifera en ambientes moi húmidos, "neste ano que se caracterizou por unha seca enorme, o fungo viviu un repunte". "Aínda non sabemos moi ben os motivos", dixo. 

Tamén se referiu ao chancro, cuxo avance conseguiu frearse con "vacinas de cepas hipovirulentas" e aos fenómenos meteorolóxicos adversos de hai xustamente un ano, cando 4.500 castiñeiros quedaron "esnaquizados" tras unha noite de temporal de neve e vento na zona de Riós, Vilariño de Conso, A Gudiña e Castrelo do Val (noroeste da provincia ourensá). Alén disto, a técnica atribuíu a redución dun 50 ou 60% da produción de 2017 a esas circunstancias sumadas á seca e á aparición das larvas de elephas, que proliferan cada 2-3 anos"               (Praza Pública, 12/11/17)

A comarca de Pontevedra, en guerra contra a velutina

"Sobraron as advertencias, e faltaron medidas. A praga da avespa velutina ou asiática é un feito en toda Galiza. A comarca de Pontevedra é unha das máis afectadas pola súa presenza e raro é o concello que non sufra dos seus estragos. 

A falta de medios para a loitar contra ela posibilitou unha expansión rápida e voraz que pon en perigo a vida da abella autóctona e o traballo dos apicultores. Veciños e concellos unen forzas contra o insecto invasor, mais recoñecen que están a perder a batalla.

Hai apenas uns días, o Concello de Pontevedra presentou un novidoso plan para o rural, que tentará axilizar os procesos de eliminación de niños. A idea non é outra que a creación dun grupo de voluntariado anti velutina, formado por apicultores expertos e veciños de todas as parroquias que axudarán á destrución dos niños dunha maneira rápida e segura. 

Non é un tema menor. A presenza do insecto é unha constante, por iso, dende o goberno local xa se puxo á disposición dos pontevedreses un número de teléfono especial (679 41 19 30) ao que se poderán enviar mensaxes polo servizo de WhatsApp. Será o persoal do departamento municipal de Medio Natural o que coordinará a actuación de retirada e se porá en contacto co veciño que dea a alarma.

O concelleiro Alberto Oubiña, xunto co presidente dos comuneiros de Campañó, José María Domínguez, pediron durante a presentación do plan a colaboración dos veciños para que se suman á iniciativa. Tamén a todos os apicultores da zona para que se unan ao grupo encarregado das retiradas dos niños.

Dende o 7 de xullo, data na que se puxo en marcha o grupo de voluntarios, xa se retiraron dezasete niños, e a cifra de avistamentos non para de aumentar. Agora mesmo, explican os apicultores, estase no momento álxido da avespa asiática e queren lembrar que o insecto non é máis perigoso do que a súa prima lonxana autóctona, nin máis violenta, nin máis velenosa para as persoas; mais a súa presenza descontrolada, podería levar á extinción da abella que coñecemos.

Na cidade do Lérez, o corpo de bombeiros colabora co 112 Galicia no protocolo autonómico para a destrución de niños, o cal móstrase ineficiente a hora de frear a praga. A cantidade é tan grande, que moitos veciños denuncian que aínda que avisen, se non insisten repetidas veces, o niño acaba por non retirarse. A Xunta ten contratada unha empresa para esta actuación, e na teoría debería acudir a todas e cada unha das chamadas; mais finalmente, nos concellos rurais, a maioría acaba por recaer nos corpos de Protección Civil.

 “É unha praga total”, sinala José Sanmartín, tenente de alcalde de Barro. “A Xunta foi incapaz de conter o avance, polo que ao final son os corpos de voluntarios, nos concellos pequenos, os que acaban por retirar os niños”. No seu municipio, hai certo temor a que a avespa asiática acabe por comer tamén os viñedos cando as abellas comecen a escasear, como xa está pasando coas árbores frutais.

 Ante tal feito, o grupo de voluntarios Stop á vespa velutina de Barro, xunto a apicultores do Concello de Portas, decidiron crear unha asociación que englobe tamén toda a zona do Umia (Moraña, Caldas e Cuntis) para loitar contra o insecto. A idea é frear a proliferación de niños e nos próximos días esperan iniciar os pasos para constituírse formalmente, despois de manter reunións cos colectivos locais de cada municipio, ademais de buscar o apoio institucional de cada concello. 

Polo pronto, en Barro, dende a casa consistorial editaranse dípticos con información sobre o insecto, así como xa se creou unha páxina de Facebook onde se vai informando e ofrecendo recomendacións para esta loita. Por outra banda, a asociación nada en Barro tamén espera reunirse coa Asociación Galega de Apicultores (AGA) para mostrar o seu apoio e visto bon á futura asociación anti velutina.

En Cuntis, un dos concellos máis afectados pola praga, os niños e a súa retirada son o pan de cada día. O corpo de Protección Civil local retirou no que vai de ano máis de cen niños, e xa dende o ano pasado avisan do incontrolábel da situación á que se chegou. No municipio termal, a avespa asiática esténdese por todo o territorio, incluíndo zonas de monte e boscosas de difícil acceso, con niños situados a máis de vinte metros de altura. Nestes casos, as opcións para o seu exterminio son poucas ou ningunha. 

En Marín, outro exemplo de municipio sufridor da avespa, a cifra de niños retirados ascende a setenta dende xaneiro. O concello móstrase agradecido cos seus veciños a través de todas as chamadas de alerta que recibe, que son as que posibilitan a localización exacta do refuxio dos insectos."            (Sermos Galiza, 24/07/17)