Rural e con alta natalidade: Lourenzá, Meira... nestes concellos si hai nacementos... en Lourenzá, o número de traballadores de orixe estranxeira representan xa o 9% da poboación do concello... en Meira, as persoas procedentes do estranxeiro xa supoñen o 12,6% da poboación

 "O 2023 (último ano con datos oficiais) pechouse cun mínimo de nacementos na serie histórica en Galicia: 14.004 nenos e nenas, case seis mil menos que dez anos antes. O descenso afecta a todo o territorio, dende as cidades ata os concellos menos poboados, pero é nas zonas rurais onde este descenso da natalidade ten efectos máis visibles, deixando moitas localidades sen apenas nacementos. 24 concellos tiveron menos de dez inscricións de bebés nos últimos cinco anos, unha listaxe na que destaca A Teixeira (ningún nacemento dende 2018) ou Negueira de Muñiz, Gomesende, Parada de Sil, Pontedeva, Muras, A Arnoia, Quintela de Leirado e Carballeda de Avia, todos con menos de cinco nacementos en cinco anos.

A falta de nacementos acrecenta o envellecemento de todos estes lugares, situados en Ourense ou en zonas montañosas da provincia de Lugo e déixaos sen infancia ou cunha xeración nova moi reducida, á espera unicamente da posible chegada de familias con crianzas en idade escolar dende outros territorios.

Porén, non toda a Galicia rural rexistra esta escaseza de nacementos. Hai varios concellos que presentan nos últimos anos taxas de natalidade que mesmo superan a media galega. 

Nalgúns casos esta circunstancia é froito da casualidade (a coincidencia no tempo de varios nacementos en familias da localidade) e constitúe un fenómeno efémero, con cifras que non se volven repetir en anos seguintes. Pero noutros estamos ante tendencias consolidadas, favorecidas por algún contexto favorable que fai máis atractivo vivir nun concello para familias novas (abundancia de postos de traballo, bos servizos públicos, boas comunicacións...) ou por medidas incentivadoras postas en marcha polos gobernos municipais.

Galicia presenta unha taxa de natalidade de 5,38 nacementos por cada mil habitantes (datos de 2023). Un total de 75 concellos superan ese dato tomando como referencia os datos de 2021, 2022 e 2023 e facendo unha media entre eles para evitar as distorsións que puntualmente pode provocar un ano con moitos ou con poucos nacementos. A maior parte pertencen ás provincias de Pontevedra e A Coruña e corresponden a localidades das contornas das grandes cidades ou a vilas situadas en comarcas. A listaxe, de feito, está encabezada por Salceda de Caselas, Ribadumia, Mondariz-Balneario, Oroso e O Porriño.

Pero nela tamén aparecen concellos situados lonxe das zonas urbanas, algúns deles claramente rurais e afectados polo envellecemento e o despoboamento. É o caso de Larouco, con dez nacementos en tres anos (unha cifra notable para un concello de 444 habitantes) ou Verea, outra pequena localidade ourensá de 964 habitantes que sumou 20 nacementos entre 2021 e 2023.

Destacan tamén varios concellos lucenses, como Lourenzá (41 nacementos en tres anos nunha localidade de 2.115 habitantes), Triacastela, Láncara, Meira, A Pastoriza, O Valadouro ou Castro de Rei.

E tamén localidades como Curtis, eminentemente rural cunha economía na que se mestura a produción agrogandeira coa actividade insdustrial, que é despois de Oroso o concello coruñés cunha maior taxa de natalidade.

En Pontevedra chaman a atención os datos de Rodeiro, na comarca do Deza, con 41 nacementos en tres anos para unha poboación que supera por pouco os dous mil habitantes. Ou tamén os do Rosal, no Baixo Miño, unha localidade principalmente rural, con grande importancia da produción vitivinícola, que sumou 128 nacementos en tres anos nunha poboación de 6.431 habitantes.

En total hai unha quincena de concellos maioritariamente rurais que no período 2021-2023 tiveron unha taxa de natalidade e unha taxa de fecundidade (número de nacementos por cada mil mulleres entre 15 e 49 anos) superiores á media galega: 5,38 e 27,05, respectivamente. 

O caso de Verea, en Ourense, é especialmente significativo. Trátase dun concello -situado na raia seca con Portugal, a 9 minutos de Celanova e a 27 minutos do centro de Ourense- moi pouco poboado (955 habitantes o 1 de xaneiro de 2024), pero que chama a atención porque dende o ano 2020 vén rexistrando un importante ascenso, dende as 912 persoas que estaban rexistradas nese momento. Algo bastante pouco usual para unha localidade rural que, ademais está moi envellecida: o 49,7% da súa poboación ten máis de 65 anos. Verea sitúa como obxectivo recuperar o nivel dos mil habitantes que perdeu en 2016 e que lle daría dereito a máis ingresos.

Algo comezou a mudar nesta localidade nos últimos anos. Gobernado polo PSdeG-PSOE entre 1987 e 2007 e polo PP entre 2007 e 2019, nese ano Xosé Antonio Pérez Valado (BNG) converteuse en alcalde con tres dos sete concelleiros e catro anos máis tarde obtivo unha esmagadora maioría absoluta co 87% dos votos e os sete edís en xogo.

Na súa xestión aparecen as mesmas axudas por nacemento ou adopción que moitos concellos ofrecen -dende o 2021 Verea achega 300 euros ás familias que rexistren un bebé-, pero sobre todo unha política municipal de vivenda que está achegando novos residentes, especialmente persoas novas e familias con crianzas. O Goberno local creou un banco municipal de vivendas baleiras que localiza e difunde os inmobles que están dispoñibles nas distintas parroquias e que poden ser habitados. Ademais, exerce unha mediación cos propietarios para facilitar a venda ou o alugueiro para as persoas interesados.

Igualmente, o Concello conta con catro vivendas sociais que poden ser alugadas cun prezo reducido para quen o solicite. Tres delas foron recuperadas con fondos propios e outra cunha achega da Xunta. Ademais, neste momento está a recuperar unha quinta vivenda, un proceso necesario ao que o Goberno local quere sumar novos inmobles, reclamando para isto a colaboración da Xunta. Pois, destaca, a demanda de vivenda por parte de persoas que se queren instalar na localidade supera amplamente á oferta existente.

Lourenzá e Meira: a vitalidade da provincia lucense

Na provincia de Lugo hai varios casos de concellos rurais que amosan unha vitalidade por riba da media. É o caso, por exemplo de Lourenzá, que dende o 2019 vén mantendo a súa cifra de habitantes nun contexto xeral de descensos, pasando de 2.140 nese ano a 2.098 cinco anos máis tarde. A esa estabilidade contribuíu un elevado número de nacementos (65 en cinco anos), unha cifra notable para unha localidade de dous mil habitantes.

De feito, aínda que sexa unicamente a xeito de anécdota, o primeiro neno nacido na Mariña neste 2025 foi o dunha familia da localidade, o pequeno Adam, fillo dunha familia de orixe marroquí que reside dende hai anos en Lourenzá.

En Lourenzá dende o 2015 goberna Rocío López García, do PSdeG-PSOE, que nese ano acabou con décadas de xestión do PP e encadeou a primeira de tres maiorías absolutas. Na súa xestión destacan as axudas para a rehabilitación de vivendas do casco histórico da localidade e a vitalidade económica da localidade, que nos últimos anos atraeu un importante número de traballadores e traballadoras de orixe estranxeira, que representan xa o 9% da poboación do concello.

Poderíase facer unha análise semellante no caso de Meira, un pequeno concello de 1.756 habitantes que dende o 2018 (1.711) vén mantendo e mesmo aumentando a súa poboación. A iso contribúe a súa proximidade á capital provincial (35 minutos) e o seu notable número de nacementos: 30 en só tres anos, entre 2021 e 2023. 

A localidade tamén comezou a recibir unha cantidade importante de persoas procedentes do estranxeiro, que xa supoñen o 12,6% da poboación. Gobernada por Antonio de Dios Álvarez (PSdeG) dende o 2015, forma parte do GDR Montes e Vales, que puxo en marcha unha páxina web para informar das vivendas dispoñibles e das posibilidades do emprendemento de negocios."                 (Marcos Pérez Pena , Praza.gal , 19/01/25)

A Galicia que naceu no estranxeiro... unha poboación nova, crecente e esparexida polo país... na Coruña e Ourense o peso da poboación nacida no estranxeiro rolda o 16,5% e en Vigo e Lugo está preto do 14%. Porén, trátase dunha realidade que xa se estendeu por practicamente todo o país... con máis do 15% en Monforte, Sada, Arteixo, O Barco, Barbadás ou Lalín... en moitos concellos rurais, a inmigración do exterior está a equilibrar en parte a marcha de poboación nova ás zonas urbanas. Nos últimos tres anos a poboación nacida fóra do Estado triplicouse en San Xoán de Río e duplicouse en Mondariz-Balneario, Triacastela, Parada de Sil, Vilasantar ou Muras... Esta poboación provén de moitos lugares, pero na lista destaca Venezuela, país de nacemento de máis de 53 mil persoas, seguida de Colombia (28 mil) e Brasil (20 mil). Portugal e Arxentina superan as 18 mil persoas, e Suíza, Cuba e Perú roldan as 14 mil. Despois aparece Marrocos (12 mil) e Uruguai, República Dominicana e Francia roldan as dez mil... aparecen reflectidos os efectos de migracións galegas anteriores, cunha gran presenza de persoas nacidas en Suíza e agora residentes en concellos de Bergantiños e a Costa da Morte e moitas persoas con orixe en Francia e que viven en concellos do leste das provincias de Lugo e Ourense, como A Rúa. Nun grupo de oito concellos (Monfero, Valdoviño, Abegondo, Friol, Mañón...) a comunidade con raíces foráneas máis importante é a británica. En catro moi próximos (Avión, Beariz ou A Lama) dominan os nacidos en México. Na Illa de Arousa, Catoira, Sandiás ou Meis o colectivo primeiro é o das persoas nacidas en Alemaña. E en Carnota e Muros priman os nacidos nos Estados Unidos (Marcos Pérez Pena)

 "Galicia está a mudar a súa pel e, de feito, moitas cousas cambiaron xa. Abonda con saír á rúa e observar a realidade de cidades e vilas (e tamén aldeas) nas que viven cada vez máis persoas con orixe noutros países e noutros continentes. Diferentes voces, diferentes acentos, proxectos de vida que escolleron Galicia para se desenvolver, por amor, por necesidade e, ás veces, por casualidade. 

Dos 2.705.833 habitantes cos que Galicia contaba o 1 de xaneiro de 2024, o 5,7% ten nacionalidade estranxeira pero unha porcentaxe máis importante -o 11,3%- naceu fóra do Estado español. A cifra é cativa se a comparamos coa que se rexistra no resto do España, pero está a medrar con rapidez: un 22% máis en tres anos. Ademais, o peso desta poboación nacida no estranxeiro é moito máis importante nalgunhas zonas e, sobre todo, en determinados grupos de idade. Así, por exemplo, as porcentaxes medran ata o 18,9% entre os 25 e 44 anos.

O gráfico anterior representa as moi diferentes pirámides de idade que presenta a poboación galega nacida no Estado (en azul) e a poboación galega nacida no estranxeiro (en amarelo). A primeira ten o seu nivel máis amplo no grupo de idade entre 45 e 49 anos e comeza a enfraquecer por debaixo desa idade, conformando unha base de poboación nova cada vez máis reducida. 

En cambio, a poboación galega nacida no estranxeiro é moito máis nova e neste momento concentra o seu maior número entre os 30 e 40 anos. O presente -e sobre todo o o futuro- da xeración máis activa de galegas e galegos ten, cada vez máis, a súa orixe noutro país.

Como veremos máis adiante, unha parte significativa deste conxunto de galegos e galegas nacidas no estranxeiro -máis de 300.000- reside nas cidades e nas súas áreas metropolitanas. Así, na Coruña e Ourense o peso da poboación nacida no estranxeiro rolda o 16,5% e en Vigo e Lugo está preto do 14%. Porén, trátase dunha realidade que xa se estendeu por practicamente todo o país. Os datos do último censo amosan porcentaxes de poboación nacida fóra do Estado de máis do 15% en Monforte, Sada, Arteixo, O Barco, Barbadás ou Lalín.

Ademais, en moitos concellos rurais, a inmigración do exterior está a equilibrar en parte a marcha de poboación nova ás zonas urbanas. Nos últimos tres anos a poboación nacida fóra do Estado triplicouse en San Xoán de Río e duplicouse en Mondariz-Balneario, Triacastela, Parada de Sil, Vilasantar ou Muras.

Esta poboación nacida fóra do Estado provén de moitos lugares, pero na lista destaca Venezuela, país de nacemento de máis de 53 mil persoas, seguida de Colombia (28 mil) e Brasil (20 mil). Portugal e Arxentina superan as 18 mil persoas, e Suíza, Cuba e Perú roldan as 14 mil. Despois aparece Marrocos (12 mil) e Uruguai, República Dominicana e Francia roldan as dez mil. 

Nesta listaxe obsérvase, iso si, unha mestura de países dos que nos últimos anos están a chegar grandes continxentes de poboación inmigrante (Venezuela, Colombia, Cuba, Perú...) con outros lugares nos que se pode supoñer que unha parte significativa da poboación nacida alí son descendentes de galegos e galegas emigradas previamente (Suíza, Francia, Alemaña, Reino Unido... e, parcialmente, algúns países latinoamericanos).

No mapa anterior debúxase en cada concello o país de nacemento máis frecuente da súa poboación -despois do propio Estado español-. O deseño resultante fálanos do movementos migratorios máis habituais nos últimos anos, cunha presenza moi importante da poboación nacida en Venezuela -sobre todo na Coruña, Pontevedra e Ourense- e Colombia -máis en Lugo e Ferrolterra-. Tamén destaca a importante inmigración marroquí na Terra Cha; a destacada presenza de poboación chegada de Perú en Viveiro ou Cambados ou a chegada de persoas dende Romanía en Guitiriz, Begonte, Arzúa ou Becerreá

Tamén aparecen reflectidos os efectos de migracións galegas anteriores, cunha gran presenza de persoas nacidas en Suíza e agora residentes en concellos de Bergantiños e a Costa da Morte e moitas persoas con orixe en Francia e que viven en concellos do leste das provincias de Lugo e Ourense, como A Rúa. Nun grupo de oito concellos (Monfero, Valdoviño, Abegondo, Friol, Mañón...) a comunidade con raíces foráneas máis importante é a británica. En catro moi próximos (Avión, Beariz ou A Lama) dominan os nacidos en México. Na Illa de Arousa, Catoira, Sandiás ou Meis o colectivo primeiro é o das persoas nacidas en Alemaña. E en Carnota e Muros priman os nacidos nos Estados Unidos.

Na táboa debullamos os datos, dando conta dos tres países de orixe máis frecuentes en cada concello, cun gran número de realidades diversas, con presenza destacada de persoas nacidas en Ucraína -chegadas nos últimos dous anos- en San Xoán de Río, Manzaneda ou Mondariz-Balneario. Pero tamén de Honduras en varios concellos lucenses (Navia de Suarna, Samos ou Pedrafita) e mesmo de Moldavia, Bulgaria, Cabo Verde (en Burela) e Mauritania (en Ribeira, ligados á pesca nesas augas). Unha información moi completa que ofrecemos en aberto.

As comunidades con orixe noutros países máis importantes cuantitativamente localízanse en todo caso nas sete cidades, encabezadas por Venezuela en todas elas, agás en Lugo e Ferrol, onde son máis as persoas nacidas en Colombia, que no resto das cidade é o segundo país de orixe máis habitual. Despois, en Vigo destaca a gran presenza de persoas procedentes de Arxentina e Brasil; na Coruña as chegadas de Perú e Cuba.

O peso das persoas nacidas no estranxeiro medra nas idades centrais, especialmente entre os 25 e os 44 anos. Na Coruña, por exemplo, un terzo da poboación entre 25 e 34 anos (o 32%) naceu fóra do Estado, unha porcentaxe que rolda o 30% en Ourense e Lugo, o 26% en Santiago e Vigo e o 20% en Pontevedra e Ferrol.

Nos grupos de idade entre os 15 e os 24 anos, entre os 35 e 44 e entre os 45 e 54 anos as porcentaxes tamén superan amplamente a media. A poboación nacida fóra do Estado baixa entre a infancia (neste caso, aínda que a orixe das familias sexa fóraneo, cada vez son máis os nenos e nenas que xa naceron aquí) e tamén por riba dos 65 anos.

Ademais de nuns determinados grupo de idade, a poboación nacida fóra do Estado tamén se concentra en determinados barrios. Poñemos como exemplo os mapas da Coruña e Vigo con datos por sección censual, equivalentes a agrupacións de rúas. 

Na Coruña o debuxo é moi claro, acadando a poboación nacida no estranxeiro as maiores porcentaxes nos barrios situados a carón da Rolda de Outeiro: Agra do Orzán, Os Mallos, Sagrada Familia e Ventorrillo. Os valores roldan o 30% en toda esta superficie, chegando a acadar un máximo do 39%. Noutras zonas da cidade, como Labañou, Castrillón ou Os Castros tamén se acadan porcentaxes importantes, que descenden por debaixo do 10% no Ensanche.

De igual xeito, en Vigo a poboación nacida no estranxeiro concéntrase, por unha banda, no Berbés e Beiramar, e pola outra, no Calvario e nas rúas próximas á Travesía de Vigo e á estación de Urzaiz, con porcentaxes que se achegan ao 30%, aínda que sen chegar aos máximos que se rexistran na Coruña. O contraste co resto da cidade é moi grande, pois na maior parte do termo municipal, tanto nas parroquias do interior coma en barrios como Bouzas ou Navia, non se chega ao 10%."

(Marcos Pérez Pena , Praza Gal, 29/12/24, gráficos no orixinal)

A inmigración do exterior no rural equilibra a marcha de poboación novas ás zonas urbanas... Son significativos neste aspecto os casos de Verín, O Carballiño, A Estrada ou Ribadeo

 "Despois de varios século sendo un país de emigrantes, Galicia leva varias décadas convertido nun territorio que, sobre todo, acolle persoas chegadas doutros territorios. Coa única excepción dos anos 2013, 2014 e 2015, marcados pola crise económica da Gran Recesión, dende hai trinta anos o saldo migratorio de Galicia é positivo, é dicir, o noso país recibe máis emigrantes que persoas emigran (ou regresan) a outras comunidades autónomas e países fóra do Estado español.

O ano 2022, último con datos completos, marcou un novo record neste saldo positivo e na chegada de inmigrantes dende o exterior, pois preto de 40 mil persoas mudáronse a Galicia dende o estranxeiro e outras 20 mil dende o resto do Estado, cun saldo positivo de 27.251 persoas, moi por riba do anterior máximo histórico, o de 2007 (19.583).

As cidades e, en xeral, as áreas urbanas son as que rexistran un saldo migratorio máis positivo. Pero a realidade é que a maioría dos concellos galegos teñen máis inmigrantes que emigrantes, tendo en conta todos os cambios residenciais, sexa a outro país, sexa a outras localidades galegas.

 En concreto, tan só 56 concellos presentaron no ano 2022 un saldo migratorio negativo, encabezados por Guitiriz (-56) e Dumbría (-32). Ademais de cinco localidades cun saldo neutro (mesmo número de saídas que de entradas), os restantes 252 tiveron máis inmigrantes que emigrantes, nunha listaxe encabezada pola Coruña (+4.193), Vigo (+2.911), Lugo (+1.461), Santiago (+1.198) e Ourense (+1.175). Despois aparecen Oleiros, Arteixo, Ferrol, Monforte, Sada, Ames, Narón, Marín e Pontevedra.

Cómpre ter en conta, iso si, que existen grandes diferenzas, concello a concello, entre as denominadas migracións exteriores (as que se dirixen ou proceden de fóra de Galicia, sexa o estranxeiro, sexa o resto do Estado) e as interiores (o saldo de cambios residencias con outos concellos galegos). Así, mentres o saldo migratorio exterior só é negativo en 12 concellos, o saldo migratorio interior presenta un panorama moito máis variado: negativo en 154 e positivo en 156.

 O mapa deste saldo migratorio interior, que representa os intercambios e trasvases de poboación entre uns e outros concellos de Galicia, amosa varios fenómenos ben diferenciados. Por unha banda, unha transferencia de poboación, sobre todo nova, dende as zonas rurais ás zonas urbanas, con saldos migratorios moi negativos na montaña lucense, na Mariña Occidental e no Ortegal, na Costa da Morte, no Barbanza ou no centro da provincia de Ourense.

Pola outra, advírtese tamén un movemento de poboación dende as cidades aos concellos da súa contorna, localidades nas áreas metropolitanas da Coruña, Vigo, Pontevedra, Ferrol, Ourense ou Lugo que gañan poboación cunha oferta de vivenda máis barata. A única excepción é Santiago de Compostela, a única cidade galega que gaña habitantes con migracións (ou mudanzas, se se prefire o termo) dende outros concellos do país. 

A capital galega é, de feito, o concello cun saldo máis positivo (+342), por diante dunha serie de localidades das contornas urbanas: Oleiros, Salvaterra do Miño, Sada, Arteixo, Teo, San Cibrao das Viñas, O Pereiro de Aguiar, Ares, Abegondo, Bergondo, Outeiro de Rei, Narón ou Miño. Pola contra, Ourense, Vigo, Ferrol e A Coruña son os catro concellos con saldos máis negativos, por diante de Culleredo, O Barco, Burela e Xinzo.

 O factor de idade adquire unha grande importancia nos fenómenos migratorios, pois hai zonas cun saldo positivo total, pero negativo nas xeracións máis novas, o que acrecenta o envellemento e a perda de poboación en idade laboral activa e coa posibilidade de ter fillos e fillas. (...)

Non é así no conxunto de Galicia, que presenta un saldo migratorio moi positivo en todos os grupos de idade, dende o menores de 16 anos (+5.913) ou as mozas e mozos de 16 a 24 (+4.338) e de 25 a 34 (+4.814) ata as persoas de máis de 65 anos (+2.101).

Se atendemos unicamente ás persoas de menos de 35 anos, son 223 os concellos que teñen un saldo positivo, fronte a 81 que o teñen negativo. Pero se, ademais, observamos só as migración interiores (co resto de Galicia), atopamos que máis da metade dos concellos galegos (179) presentan un saldo negativo e unicamente 123 téñeno positivo, encabezados pola Coruña, Compostela, Vigo, Oleiros, Narón, Salvaterra e Arteixo.

En cambio, se afondamos no saldo migratorio externo das persoas de menos de 35 anos, vemos que apenas 25 concellos tiveron máis emigrantes que inmigrantes entre a mocidade, encabezados por Guitiriz e Moaña.

 Así, vemos como a inmigración exterior, netamente positiva en todos os grupos de idade, tamén entre a mocidade, está servindo en moitos concellos -especialmente fóra das áreas urbanas- para equilibrar a marcha de poboación nova a outras zonas de Galicia.

Son significativos neste aspecto os casos de Verín (-72), O Carballiño (-63), A Estrada (-41) ou Ribadeo (-41), con saldos migratorios interiores moi negativos entre as persoas de menos de 35 anos pero saldos netamente positivos entre a mocidade se se computan tamén os movementos externos, con territorios fóra de Galicia."               (Marcos Pérez Pena , PrazaGal, 01/06/24)

“Por la mañana nos ponen publicidad de vuelve al rural y por la tarde estamos sin médico”... La Consellería de Sanidad no tiene vergüenza... Medidas concretas son muchas las que se podrían haber puesto sobre la mesa: sentar las bases de una fiscalidad rural ayudando los sectores productivos, la transformación y el I+D+i con Next Generation UE para diseñar un proyecto estratégico y vertebrador, las cabeceras comarcales deben estar comunicadas mediante el tren como parte de una descarbonización seria, impulsar un Erasmus rural centrado en la formación para reforzar la estructura y el tejido económico de las comarcas del interior

 "Interior Galego Vivo (IGV) es una agrupación de una docena de candidaturas locales de pequeños ayuntamientos. En las pasadas elecciones municipales, sacaron unos 15 ediles y en su inminente asamblea decidirán qué hacer de cara a las autonómicas. Este es uno de los temas de esta entrevista con Antom Fente, maestro y militante de Por Chantada. La polémica del lobo, una fiscalidad específica para el rural, el pacto de investidura y la falta de servicios públicos en las aldeas y villas son otros de los temas de esta conversación.

 Ustedes culpan al PSdeG y al BNG de no tener en cuenta las necesidades del rural gallego en su pacto, pero ese acuerdo supone una rebaja relevante del peaje Autopista Santiago - Lalín, que pasa por zonas rurales ...

Antes de nada, una pequeña apreciación, ya que no hablamos del PSOE y del BNG en concreto, sino del conjunto de partidos con representación en las Cortes españolas, aunque, efectivamente, “fálame fillo e enténdeme nora”.

La autopista Santiago – Lalín tiene un precio prohibitivo que muestra hasta qué punto el modelo público-privado, donde quien socializa las pérdidas es el sector público, es una ruina, es el secuestro del estado por los fondos de inversión, es poner el contrato social patas arriba. Al final, bonificar y no nacionalizar esas carreteras significa que toda la ciudadanía pague vía impuestos mientras la empresa hace más caja... 

¿Es justo que los de Riós o A Mezquita bonifiquen estas carreteras vía impuestos mientras las suyas parecen caminos de carros? Sería una cuestión a debatir porque el rural lleva décadas financiando proyectos faraónicos aquí y allá mientras la juventud hacía las maletas y se nos daban migajas.   

Por otro lado, por zonas rurales también pasa el AVE, aunque no pare en ellas. Ese es precisamente el gran problema: el rural es ese espacio que queda entre ciudad y ciudad y que no sabemos qué hacer con él, más allá de entregárselo a las multinacionales y fondos de inversión para que esquilmen los recursos sin repercusión positiva alguna en la economía y en la sociedades locales.  

 En todo caso, ¿Qué medidas concretas echan en falta? 

Hoy la principal política europea en volumen de fondos europeos es la PAC con sus dos pilares pero estuvo totalmente ausente de los acuerdos y debates. Tampoco se enfocó la flexibilización de la normativa comunitaria y su interpretación por el derecho interno, de tal modo que beneficie las pequeñas producciones y no las obligue a echar el candado. No interesa que la gente tenga formación política, sólo convertir la política en un ruido constante donde se moviliza la gente apelando al estómago y no a la razón.  

 Medias concretas son muchas las que se podrían haber puesto sobre la mesa, en síntesis apurada: sentar las bases de una fiscalidad rural ayudando los sectores productivos, la transformación y el I+D+i con Next Generation UE para diseñar un proyecto estratégico y vertebrador que supere la concepción estrecha de que el único futuro para lo rural es comer turismo; precisamos un nuevo estatuto de autonomía donde la parroquia y el mundo rural cuenten; es imprescindible entender que la Eurorexión y la Raia Seca precisan de un impulso y que la Galicia debe mirar más a Portugal y al Atlántico y dejarse de  los complejos y el madricentrismo; las cabeceras comarcales deben estar comunicadas mediante el tren como parte de una descarbonización seria; se pudo romper la manipulación mediática de la TVG reforzando la programación en gallego de la RTVE y recibiendo de una vez los canales portugueses; impulsar un Erasmus rural centrado en la formación para reforzar la estructura y el tejido económico de las comarcas del interior... Si IGV tuviera una persona diputada el rural gallego tendría voz, eso seguro.

La consellería de Sanidad acaba de indicar que los 200 nuevos médicos que piensa contratar este año para Atención Primaria no irán a Centros de Salud porque la verdad es que ahora mismo ya es incapaz de cubrir las vacantes en esos centros de salud. En definitiva, que no habrá más médicos para el rural. ¿Cómo es la situación de la Atención Primaria en el rural? 

La Consellería de Sanidad no tiene vergüenza. La Xunta del PP lleva recortado millones de euros en sanidad, primero con Feijoo y ahora con Rueda, cebándose con especial intensidad en la contratación de personal sanitario y en la atención primaria. Aún el pasado día 4 de noviembre en mi ayuntamiento, Chantada, la plataforma vecinal “Chantada quere sanidade” convocó una movilización que fue de las más concurridas que recuerdo en la villa, aunque ni el alcalde ni ningún miembro del PP se dignó a aparecer a pesar de que llevamos meses donde de seis médicos hay dos o uno, llegando a quedar el PAC durante un día si ningún médico. En el ayuntamiento de Carballedo hay cuatro edificios que fueron o son centros de salud, contando el de Os Peares, y hay un médico, si lo hay. En O Courel, en Antas o en O Saviñao las quejas han sido igualmente contundentes. En Monforte de Lemos, Verín o Valdeorras asistimos a un programado desmantelamiento de los hospitales con cada vez menos especialidades y mayores listas de espera.  

 En consecuencia, hoy en nuestro país hay una sanidad de dos velocidades: la de las ciudades, que con todos los problemas de masificación, aún tienen hospitales con todas las especialidades y las del rural donde ni existe atención primaria ni hay ya una atención hospitalaria completa. Hay vidas en juego en uno y en otro lado, pero les da igual. 

¿Qué consecuencias tiene esto para las aldeas?

¿Qué hacen los padres de Carballedo o Chantada si en su centro de salud no hay pediatra y tampoco en las urgencias de Monforte de Lemos? ¿Que hace la comarca de Monterrei sise suprime el paritorio? Favorecemos el desierto demográfico, a ‘demotasania’, que es el vaciado demográfico de un territorio por acción u omisión y que en el caso de la Xunta es completamente programado y planificado: por la mañana campaña publicitaria de “vuelve al rural” y por la tarde sin médico, sin pediatra, sin plazas en la Gallina Azul o con residencias y SAF precarizados y convirtiendo los cuidados en un negocio. Rueda y sus compinches son la versión moderna de los mercaderes del templo.

Una de las propuestas que defienden es un régimen tributario especial para los que viven en el rural. ¿Cómo se articularía? 

En la pasada legislatura aprobamos en el Ayuntamiento de Chantada una moción de IGV sobre fiscalidad rural que indicaba algunos puntos. Por poner un ejemplo, se demandaba aumentar la intensidad máxima de las ayudas que permite el Fondo de Transición Justa de la UE en Lugo, Ourense y Zamora atendiendo al índice de envejecimiento, a la dispersión poblacional y a la ‘demotanasia’ que sufrimos. Entendemos que se trata de territorios subvencionables de acuerdo con el artículo 107 del Tratado de Funcionamiento de la Unión Europea (TFUE) y que permitirían mayores ayudas y fondos para el equilibrio territorial y la cohesión del mundo rural. 

 Otro ejemplo es la necesidad de que el Senado sea una cámara territorial que impulse un marco legislativo que garantice el despliegue de una fiscalidad rural acompañada de la reforma de la PAC, como política para la agricultura familiar y no para la industria y los terratenientes, y la reforma de la financiación local que debe tener en cuenta a superficie, la dispersión y no la población únicamente.  

 El nudo central  a la que cualquier fiscalidad rural debería aspirar e una renta básica rural, como pago social por la gestión sustentable y la garantía de soberanía alimentaria que suponen las comunidades rurales. La renta básica rural podría ser un buen punto de partida y ensayo de una renta básica universal y ejemplo de una fiscalidad redistributiva y de progreso. Mientras no se llega  a Ítaca hay cosas que ya se podrían estar haciendo, como un régimen tributario rural donde se consideraran actividades de especial interés aquellas que son necesarias en el rural, pero que son más difíciles de sostener: cantinas, peluquerías, librerías o comercios ultramarinos. Son servicios esenciales en muchas áreas que sin exenciones impositivas por especial interés de la actividad desaparecen.

Uno de los temas sobre el rural que más está de actualidad en los medios es la expansión del lobo, con una parte de los ganaderos acusando al Gobierno estatal de promulgar una norma que favorece su crecimiento al prohibir cualquier batida y advirtiendo que puede haber ataques a personas. ¿Hay alarmismo o existe un problema real? ¿Es éste un ejemplo de como los 'urbanitas' legislan sin tener en cuenta las necesidades del rural? 

Hay que ser serios. Hace falta más ciencia en la política y menos demagogia. Hace 50 años en las parroquias con presencia del lobo había poblaciones rurales vivas, con niños que pastoreaban solos, menos luz y menos escopetas y una presión mucho mayor sobre el lobo. Hoy el riesgo de que haya ataques a las personas es muy remoto. Dicho eso, el lobo y los ganaderos precisan de lo mismo: cuidar y ordenar el territorio. Cuando se legisló la recogida de los animales muertos en las explotaciones a ningún burócrata de Santiago o Madrid se le acordó que la fauna silvestre come carroña. ¿Por qué esos animales no se transforman en alimento desde la administración con el que alimentar el lobo? ¿Por qué la Xunta no tiene como Navarraun sistema de GPS para ganaderos que advierta de las zonas de paso del lobo, avisos por SMS, etc.? Es mucho más cómodo jugar al tenis con Madrid cuando gobierna el PSOE que arremangarse y pensar en soluciones para tu gente. El rural, insistimos, no tiene diputados, está huérfano políticamente aunque la red caciquil que durante décadas implantó el PP oculte entre propaganda y complacencia la dura realidad.

La Xunta y la UE está reaccionando a las sentencias que paralizan parques eólicos con nueva legislación que simplifica, dicen, su aprobación, argumentando que el problema del cambio climático es de tal calado que hay impulsar por todos los medios y lo antes posible las renovables. ¿Qué les responderían? 

Diferenciaría la normativa de la UE que procura acelerar la “economía verde” de las medidas de la Xunta, aunque ambas respondan al mismo: la capacidad del lobby energético para comprar gobiernos y dictar leyes a la medida, por un lado; y la ausencia de democracia en la arquitectura comunitaria y también en una Xunta que aprovecha la ley de acompañamiento de los presupuestos para vaciar todavía más el Hórreo, donde solo quedan los ratones.

 La UE quiere favorecer a las energéticas y legisla para ellas pero los proyectos de comunidad energéticas, la ordenación del territorio, etc. son márgenes claros de maniobra. No obstante, el PSOE en Madrid y todavía más el PP en Santiago deciden que se aplique la normativa de la manera más favorable para el oligopolio eléctrico y la especulación.  ¿Resultado? Una burbuja que convierte los territorios del interior y las sierras de nuestro país en territorios a sacrificar. 

 La dimisión de Antonio Costa y la sospecha alrededor del litio y del hidrógeno verde debería hacernos cuestionar qué pasa con Altri, con Rueda o con las campañas de acoso y derribo de La Voz de Galicia contra los jueces del TSXG. Candos lo poder despóticos neofeudales secuestran el estado parcial o totalmente y controlan totalmente el relato público a través del monopolio de los medios de comunicación, la democracia está herida de muerte y vemos en directo el trumpismo cañí, cuyo programa es el viejo  "¡Viva la muerte!","¡Muera la inteligencia!".

 Ustedes dicen que "el rural no tiene diputados en Madrid" pero lo cierto es que hay diputados gallegos que sí tienen raíces rurales Por ejemplo, Ana Vazquez Blanco del PP de Ourense. ¿Como argumentan pues tal afirmación? 

Los diputados cuneros eran los que no tenían arraigo en la circunscripción por la que concurrían en la I Restauración. El hecho de ser del rural o tener raíces en él no es aval de nada, ya que hay que ver que actividad parlamentaria se hace. La diputada que usted cita lleva 12 años viviendo del Congreso y alimentando la crispación y el trumpismo cañí. Hizo poco o nada cuando gobernaba el PP y absolutamente ninguna propuesta centrada en el rural o en Bande, que históricamente fue una cabecera comarcal de primera orden y hoy se encuentra a la cola en comunicaciones y desarrollo... hasta hay quien dice que la diputada se opuso a la mejora de las comunicaciones en la Ou-540 desde Verea hasta Portugal por Bande porque cierto restaurante se vería perjudicado... ¿De quién es la culpa entonces?  Del cha, cha, chá.

¿Las agrupaciones que colaboran en IGV sumaron una docena de concejales en las elecciones locales, lo cual es un resultado relevante. ¿Valoraron la posibilidad de que IGV se presente a los comicios autonómicos en solitario? En caso contrario, ¿estarían dispuestos a dialogar con alguno de los grandes partidos para sumar fuerzas? 

Si las cuentas no me fallan son 15 concejales, realmente más se contamos agrupaciones próximas o valorando su integración en IGV. Obtuvimos unos resultados que mejoraron mucho los de 2019 a pesar de la creciente polarización y que confirmaron que la implantación del territorio, la seriedad y el trabajo diario dan sus frutos aún sin tener mucha presencia nos medios ni disponer de los medios económicos de las sucursales de los partidos dominantes. La gente está harta de la vieja política, pero precisa distinguir una alternativa verdaderamente fiableque no los vuelva a defraudar como tantas veces pasó. 

 A mayores hace falta tener en cuenta que tenemos agrupaciones que deciden no concurrir en las municipales por el desgaste en relación al resultado que puede suponer y prefieren trabajar más en el ámbito social y en articular una base social suficiente para comenzar a dotar de voz en las instituciones al rural. La pata social y la pata política se darán la mano en la VI asamblea que celebraremos este 18 de noviembre en Chantada y que aprobará nuestro documento de alianzas, que no renuncia la que podamos concurrir la diferentes comicios en el año 2024 siempre sobre la base de impulsar acuerdos amplios y un programa de país donde el rural sea el centro."         (Manuel Vilas López  , Galicia Press, 10 de noviembre de 2023)

Plantean la creación en Galicia de una línea de tren circular para unir urbes y 61 localidades... sería técnicamente posible mañana mismo... La idea de Comisiones Obreras es prácticamente convertir el trazado ferroviario gallego en una gran línea de metro que acerque todas las paradas existentes a los focos urbanos con mayores rutas y frecuencias, e interconectar estas entre sí mediante la citada ruta circular, que además se extendería a Ferrol y Tui con sendas lanzaderas... podrían ponerse en marcha ya trenes con tres frecuencias diarias en ambos sentidos... una persona que saliese de Pontevedra podría recorrer toda la comunidad -por ejemplo, en un viaje turístico- y regresar al punto de partida sin bajarse del tren en ningún momento. Y con un único billete... con la posibilidad de unir el nuevo tren circular con la red de cercanías

 

 Fuente: Cadena SER

 "Conectar por tren las siete ciudades gallegas, y unir estas con otras 61 estaciones y apeaderos de la comunidad, sería técnicamente posible mañana mismo. El sector ferroviario de Comisiones Obreras estima que la infraestructura existente puede acoger un servicio de tren circular que recorrería toda Galicia, reduciendo sus carencias en conectividad interior, rebajaría la dependencia del automóvil y contribuiría a fijar población en el campo y a frenar su despoblación. 

 La central sindical desvelará mañana en la cita que celebrará en Santiago la Alianza Ibérica por el Ferrocarril los pormenores de un tren que circularía en ambas direcciones con tres frecuencias diarias, de mañana, mediodía y tarde, y que a su vez tendría conexiones con un servicio de cercanías cuyo proyecto ha venido presentando en los últimos meses, logrando el respaldo del ámbito municipal y empresarial gallego y portugués para unir con varias líneas por áreas todo el noroeste desde Viana do Castelo.

El proyecto que se defenderá mañana ante las organizaciones que abogan por el desarrollo del ferrocarril en España parte de la base de que la capacidad del tren en Galicia se ha tensado con la acogida que ha tenido la política de gratuidad y descuentos, que prueba la existencia de demanda sobre dicho transporte.

«Es una propuesta muy potente que haría posible viajar prácticamente de cualquier punto de Galicia a otro y volver en el día, algo que ahora gran parte de la población no puede hacer por falta de conexiones y horarios no adaptados», manifiesta Antón Conde, secretario general de CC.OO. ADIF-Renfe de la provincia de Pontevedra.  

La idea del sindicato es prácticamente convertir el trazado ferroviario gallego en una gran línea de metro que acerque todas las paradas existentes a los focos urbanos con mayores rutas y frecuencias, e interconectar estas entre sí mediante la citada ruta circular, que además se extendería a Ferrol y Tui con sendas lanzaderas. «De ponerse en marcha, triunfaría», augura Conde. «Sería para todos más fácil conseguir una oferta de trabajo en un lugar diferente del de residencia o ir y venir en el día a la universidad», mantiene."            (C. Punzón, La Voz de Galicia, 19/07/23)

"(...) Cita, a modo de ejemplo, la conexión de Pontevedra con Lugo. Según el modelo actual, la salida sería a las 17.45 horas para llegar a A Coruña a las 18.50 horas y enlazar a las 19.45 horas con otro convoy para llegar finalmente a la ciudad amurallada a las 21.42 horas. Es decir, casi cuatro horas de viaje, teniendo que dejar para el día siguiente el regreso hacia Pontevedra. "Esto nos recuerda al tiempo de los trenes a vapor", critica Antón Conde, responsable provincial de CC.OO. para el sector ferroviario. (...)

Destaca que las últimas políticas de movilidad (como la bonificación de viajes) han provocado una gran afluencia de viajeros hacia el tren. Sin embargo, esta avalancha "ha tensado la capacidad del servicio y se necesita un plan de movilidad ferroviaria que, aprovechando el trazado y la infraestructura actual, integre las estaciones gallegas y se adapte a las necesidades de la población".

 NOVEDOSO TRAZADO. Según el responsable de Comisiones, el proyecto es perfectamente ejecutable con las vías y la maquinaria actuales. "No sería necesario hacer ninguna inversión en logística. Bastaría con reajustar trayectos y horarios", apunta.

La principal novedad consiste en un trazado único por toda Galicia, que interconectase las 62 estaciones, de tal modo que un pasajero sólo tuviera que apearse cuando llegase a su destino, sin tener que efectuar transbordo alguno, como ocurre actualmente.

"Es más, una persona que saliese de Pontevedra podría recorrer toda la comunidad -por ejemplo, en un viaje turístico- y regresar al punto de partida sin bajarse del tren en ningún momento. Y con un único billete", destaca Conde.

 Ese circuito circular no sería cerrado sino que contaría con una conexión en Ourense con las líneas de larga distancia que conducen hacia la Meseta y el Este peninsular.

Otra de las salidas incluidas es hacia el país vecino, para complementar los servicios actuales de movilidad en la región Galicia–Norte de Portugal.

Y también estaría una tercera ventaja: la posibilidad de unir el nuevo tren circular con la red de cercanías que también propone el sindicato, y que cuenta con el beneplácito de todas las administraciones a las que ha sido presentada. 

FIN A LA DESPOBLACIÓN. Uno de los objetivos de la propuesta es acabar con la actual despoblación en Galicia, especialmente en zonas del interior. Un tren ágil y versátil, unido al transporte público, contribuiría a dinamizar el territorio y limitaría el trasvase de población hacia las grandes ciudades. "En la década 2011-2021, la población de la provincia de A Coruña ha disminuido en 26.990 personas; la de Lugo, en 25.517 habitantes; la de Ourense, en 28034, y la de Pontevedra en 19.236 residentes. En total, Galicia ha perdido una población de 99.777 habitantes. Como si desaparecieran de un plumazo todos los habitantes de Santiago (98.000) o o los de Pontevedra (82.828)", destaca Antón Conde.

El sindicalista realizará la presentación pública de este proyecto el próximo miércoles en Santiago, en el marco de la Alianza Ibérica por el Ferrocarril."         (Santy Mosteiro, Diario de Pontevedra, 16/09/23)

Moza, gandeira, 'tiktoker' e premiada polo ministerio: "O futuro do rural está nas nosas mans"

 "Lucía Casal fala decidida e sen complexos. Desde a aldea do Carballal, na parroquia melidense de Santa María, onde esta rapaza de 20 anos traballa na granxa familiar de vacún de carne en semiextensivo, un modelo de explotación que defende con vehemencia polo que supón de benestar animal, conservación da paisaxe e da biodiversidade ou uso responsable da auga. Agora, no verán, traballa tamén nun bar e durante o curso dá prioridade aos seus estudos. Fixo un ciclo medio de forestais (Aproveitamento do medio natural no IES de Arzúa), empezou Auxiliar de Veterinaria e quédalle un ano para rematar o de Gandaría e Asistencia en sanidade animal no Centro de Promoción Rural - EFA de Fonteboa, en Coristanco. Tamén fixo prácticas nunha explotación leiteira de Monterroso e logo continuou a súa aprendizaxe durante dous meses noutra de Irlanda. "O tempo que pasei alí abriume moito os ollos", di.

Como tantos mozos e mozas da súa idade, Lucía tamén saca tempo para as redes sociais. Nelas, conta tamén o seu día a día na explotación: a bordo do tractor, ensilando, alimentando un becerro, sacando pacer as vacas... Algúns dos seus vídeos superan as 100.000 reproducións e ten 14.300 seguidores no seu perfil de TikTok e preto de 6.000 no de Instagram. Como membro da Asociación Galega de Cooperativas Agroalimentarias (Agaca), as Cooperativas Agro-alimentarias de España presentaron a súa candidatura á convocatoria 2023 dos Premios Nacionais de Mocidade que concede o Instituto de la Juventud de España (Injuve), dependente do Ministerio de Dereitos Sociais e Axenda 2030. 

Gañou o Premio Nacional de Mocidade na categoría de Medio Ambiente por defender e promover un modelo de produción sostible medioambientalmente. "Amosa o seu traballo en redes sociais para dar apoio a outros mozos que precisan orientación no sector. Cunha granxa semi-extensiva que pretende converter en extensiva cun uso correcto dos recursos e o desenvolvemento sostible sobre o respecto, a protección e conservación do medio ambiente e o benestar animal", destaca o Ministerio. "Estou moi feliz e orgullosa. Non o esperaba... Eu contaba o día a día, o que fago", explica quen aclara que os seus vídeos son "unha reivindicación do rural en xeral" e do modelo "extensivo e semi-extensivo en particular". 

"Tamén o fago para que a xente nova aposte por isto porque é unha opción que ten", di Lucía, que non dubida en denunciar os prexuízos que aínda pairan sobre o rural e o traballo gandeiro ou en lembrar as mofas ou mesmo o bullying que sufriu por presumir de vacas e labor. As mesmas que tamén existen nas redes pero que se tornan maioritariamente en admiración, ánimo ou petición de consellos por parte de moita mocidade. "Nunca agachei a cabeza", advirte.

Como empezou a dedicarse á gandería?

Fun pouco a pouco adentrándome neste mundo, sempre con moita paixón, a pesar de ter moitas faltas de respecto no instituto e ser mirada mal por andar coas vacas... Pero iso sempre me fixo máis forte. 

É vocacional?

Desde moi pequena tíveno claro. Sempre quixen ser veterinaria, estudei un ciclo medio de FP de forestais... Levo isto no corazón. Non coñecín a meu avó, pero xa vin feito todo o que el logrou aquí e sempre lle dei moito valor. Se aquela xente, naquela época, foi quen de erguer isto, nós tamén habemos poder porque temos moitas máis facilidades: temos internet, móbil e maquinaria robotizada que fan todo máis doado. 

Reivindica o traballar e vivir no rural, pero tampouco agocha as críticas ás eivas que nel hai...

Falta darlle un impulso, si. Vas vendo cada día como a xente quere marchar do rural e píntannos as cousas moi difíciles, pero eu creo que está nas nosas mans. Se os nosos avós puideron vivir aquí cunha calidade de vida que nós temos 100% mellorada, nós tamén podemos, pero seguro que aínda mellor. 

Que pediría para o rural?

Debemos ter mellores conexións e comunicacións no rural, nas aldeas, pero non só para a xente nova. Ao final, todo o mundo saca o carné de coche porque o precisamos para case todo, pero os máis vellos son os que máis precisan de transporte público, de máis conexións de autobuses, mesmo de axudas para o uso dos taxis... Falo de todas as administracións porque todas poden facer algo máis. É fundamental que lembremos que no rural está o sector primario, algo esencial, e que son os nosos avós, xa xubilados, os que seguen aquí mantendo isto. Se queremos que o rural siga en pé, hai que telo en conta e axudalo. Tamén con todos os servizos.

Nota en falta máis servizos?

No meu caso, vivo a un quilómetro de Melide e non teño tantos problemas, pero si sei de moita xente do rural que si os ten no ámbito sanitario, por exemplo, porque só teñen un PAC como alternativa ou acaban indo a Urxencias por falta de profesionais ou de centros de saúde funcionando. Todo o mundo debe ter os mesmos dereitos e servizos públicos. Coa educación pasa un pouco o mesmo... Na zona onde eu vivo creáronse bastante casas niño para os máis pequenos e iniciativas coma esta creo que son boas. Hai que incentivalas un pouco máis. 

Pero, como vostede dicía, hai agora posibilidades no rural que hai non moito tempo nin se albiscaban...

Pode parecer que estamos moi modernizados porque claro que temos máis posibilidades que antes, pero somos os últimos en todo. A fibra, por exemplo, non dá chegado a moitos sitios... A min mesma chegoume hai pouco pero aínda estiven tempo sen poder usala.

O seu é un exemplo da importancia dunha boa conexión de internet, non só para o traballo.

Claro que é importante, moito, para todo e tamén para traballar. O que non podemos é vender que a vida no rural é moi boa se non temos os mesmos servizos que o resto. Eu son moi positiva, aposto por isto e vexo futuro, pero tamén me dou conta da realidade, de que as administracións teñen que axudar un pouco máis. 

O Injuve premiouna, en parte, por servir de "orientación" no sector agrogandeiro para a xente nova. Que falta para que máis mozos e mozos se interesen?

Falta difusión. Igual que nos meten publicidade doutras cousas, doutros estudos, por que non falar das posibilidades que ofrece o rural, do traballo agrogandeiro? Iso é moi imporante para a xente nova e hai moi pouca información. A min mesma, polas redes, mozos e mozas pregúntanme que poden estudar para poder traballar no rural, para poder montar unha granxa...

Segue habendo prexuízos?

O campo sempre os tivo, pero é tamén por esa falta de información da que falabamos. Eu son unha rapaza nova que saio de festa, vou a centros comerciais, traballo e estudo como calquera outra moza de calquera outro sitio.

Padeceu mofas polo seu traballo ou a súa afección pola gando? 

Claro. Sufrín bullying no instituto. Empezaba a tirar fotos coas vacas, cos cans... Presumía do meu traballo e sempre había quen comentaba que "se anda nas vacas é que non ten nada", que "é unha morta de fame"... Pero nunca agachei a cabeza nin discutín porque fago o que me gusta. Non me meto con ninguén, non lle fago mal a ninguén. No teño nada do que me arrepentir e teño que estar orgullosa. 

E aproveita as redes para defender a gandería ou semi-extensiva. Por que?

Porque se queremos consumir produtos de calidade precisamos deste modelo. Teño observado moitas granxas e modelos e a natureza fala por si soa. Ben me decato de que as vacas, estando dentro da corte tanto tempo e dándolles penso e millo, tiñan moitos máis problemas, andaban a diario con medicamentos... Agora a súa alimentación é pasto e forraxe, non hai cesáreas nos partos, empreñan á primeira sen medicación... Iso tamén é calidade. O tempo que pasei en Irlanda abriume moito os ollos. 

Está ben pagado o traballo seu e de seu pai na explotación?

Os prezos son moi baixos. Estamos traballando baixo mínimos, a prezo de custo. Nós esforzámonos por un modelo de calidade, de benestar animal, pero iso tamén require uns gastos. Vendemos para Ternera Gallega Suprema e iso supón uns requisitos e condicións no coidado e alimentación dos animais. O que pedimos é que se pague o xusto, prezos dignos. Non é facernos ricos, senón vivir con dignidade. Están pagando a carne ao mesmo prezo que hai dez anos e canto non mudou a cousa desde aquela.

Onde se ve dentro de dez anos?

Espero estar coa carreira de Veterinaria acabada e, senón, ser enxeñeira agrónoma. Gustaríame ter unha explotación en extensivo e quero dedicarme á gandería, iso seguro. Tal e como me gustaría, supoño que me daría perfectamente para vivir, pero eu non sei estar quieta e non me importaría poder facer outra cousa aparte. O problema que teño onde vivo é que estou xa moi preto de Melide e non teño terreo suficiente, pero conto con comprar algo. Gustaríame ter mínimo cen vacas reprodutoras. 

Apunta alto...

Non sei parar quieta. Eu sonche así (ri). "                  (Miguel Prado, Praza.Gal, 04/08/23)

Por unha vez nos valoran ás mulleres porque no rural as mulleres sempre foron traballadoras igual que os homes e, sen embargo, nunca lles deron o valor que tiñan. Non é por tirarnos flores... a Sociedade Cooperativa A Carqueixa conta con 215 familias asociadas, case dez veces máis que na súa fundación hai preto de tres décadas, e o 43% das cooperativistas desta sociedade dos Ancares son mulleres... E agora levan sete meses coa venda da comida preparada online, e está a funcionar moi ben, hai moitos pedidos... Pola carne, é un sabor único. Aquí as vacas críanse en liberdade, están no campo e pacen herba. Os xatos maman leite con elas e iso é único... O que cociñamos nós e comida tradicional, cociña de avoas, de toda a vida. Non é cociña rápida de microondas, creo que a xente volve valorar máis os pratos elaborados... e vén de ser galardoada polo Ministerio de Agricultura co segundo Premio de Excelencia á Innovación en Actividade Agraria...

 "O verán é o momento de máis traballo no bar Xegunde, en Navia de Suarna, onde Mari Carmen Fernández prepara comidas tradicionais con produtos de proximidade que fan perdurar o sabor dos Ancares que volven buscar as persoas emigradas e que cada vez máis xente proba a distancia. Fernández tamén foi migrante e regresou á súa terra para vivir e traballar aquí, polo que se considera unha privilexiada. Ela é unha das participantes na Sociedade Cooperativa A Carqueixa, que conta con 215 familias asociadas, case dez veces máis que na súa fundación hai preto de tres décadas.

A Carqueixa vén de ser galardoada polo Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación co segundo Premio de Excelencia á Innovación en Actividade Agraria, unha das categorías dos Premios de Excelencia á Innovación para Mulleres Rurais. O 43% das cooperativistas desta sociedade dos Ancares son mulleres, unha cifra moi elevada que se traslada tamén ao seu consello reitor, paritario ao 50% entre homes e mulleres desde 2022.

O Ministerio recoñece o proxecto por tratarse da única cooperativa que comercializa online Tenreira Galega Suprema e por contar cun organismo reitor paritario que toma as decisións entre a celebración das asembleas. Mari Carmen Fernández rexenta o restaurante Xegunde, mais tamén axuda coas vacas da explotación familiar e este ano comezou vender a través do sitio web da cooperativa varios dos pratos tradicionais que elabora coa carne de tenreira que tan ben coñece.

Canto tempo leva como cooperativista na Carqueixa?

O meu marido é socio case desde o comezo da cooperativa e eu agora levo o restaurante pero tamén axudo no manexo das vacas. Quizá o momento no que menos colaboro é neste mes porque estou máis saturada na cociña. Coñezo o produto desde o principio, sei o que estou cociñando porque sei o que comeron os xatos da casa, e máis ou menos en todas as casas aquí comen o mesmo. Teño o privilexio de coñecer o produto desde o punto cero.

Como é ser muller no agro hoxe?

Por unha vez nos valoran ás mulleres porque no rural as mulleres sempre foron traballadoras igual que os homes e, sen embargo, nunca lles deron o valor que tiñan. Non é por tirarnos flores.

Era algo que se falaba entre as mulleres?

Non, tampouco. Había un culto de que todo o tiña que facer o home, pero alguén espertou e dixo: pero por que os homes se as mulleres tamén podemos chegar a facer o mesmo? Sinceramente, aínda que non teñamos a mesma forza física, si temos a mesma forza mental ca eles, ou máis.

Este recoñecemento do Ministerio de Agricultura ao traballo da muller axuda a que as máis novas vexan a zona dos Ancares como unha alternativa real de vida?

Eu teño 53 anos e quero pensar que si, o que pasa é que eu entendo que as mulleres de hoxe non teñen a mesma mentalidade que tiñamos nós aos seus anos. Penso que isto as vai animar a que queden no rural e sigan para adiante porque hai unha cousa moi clara, se o rural non funciona a cidade non come. Agora parece que todos queren unha cadeira e un ordenador, pero se non rural non hai patacas a cidade non come. É obvio pero o leite non sae do cartón, a leituga non aparece no andel do supermercado... Sei que aquí temos outras perspectivas, eu nacín e crieime aquí, fun emigrante e non me pesou nada por volver; penso que somos privilexiados por vivir aquí. Ter un traballo na túa casa é un privilexio e creo que a xente nova se vai animando a quedar.

Pensa que as novas xeracións comezan a mostrar máis interese en traballos do sector agrogandeiro?

A xente que naceu e se criou aquí, que llo intuíron na casa, esa quizá si. Pero a outra que non llo intuíron e non se criou cos animais é máis difícil, tenche que gustar.

Foi unha sorpresa o premio entre as e os cooperativistas?

Si porque é algo a nivel estatal, non de Lugo. Eu fiquei moi sorprendida e agradecida porque nos recoñezan o que traballamos, que xa é bastante. Pero desde aquí tamén lles pedimos ás Administracións que estean máis pendentes de nós, entendo que se ven as perspectivas desde a cidade, pero teñen que ser conscientes da importancia do rural, non da zona dos Ancares, de todo o rural. Aínda non o celebramos porque estamos todos atarefados, pero xa haberá tempo para a festa.

Cales son as trabas que atopa co seu negocio?

Aféctanos a suba dos prezos, como a todos, o cereal para os animais está subindo moito. Pero sobre todo destacaría a dificultade para facer calquera trámite administrativo, todo son problemas e hai moito papeleo que non é garantía de nada.

Di que están no momento de máis traballo, hai moita diferenza de xente no verán que no inverno?

Aquí hai moita xente que emigrou e retorna as súas casas agora en agosto, e turistas que veñen pasar o día. No inverno, no tempo da neve, tamén hai moita xente que nos visita. O que pasa é que agora mesmo non temos nin un clima que pareza galego porque hoxe [polo 9 de agosto] estabamos a 38 graos en Navia, e iso que temos o río que sempre axuda a refrescar. Xa non sabes nin cando é inverno, no mes de decembro tivemos algún día a vinte e pico graos, iso non é normal. O cambio climático afecta a todo, aos animais, á vexetación... É unha ameaza que temos enriba e que estamos vendo, eu non lembro temperaturas tan altas como as dos últimos dous anos.

Por que apostaron por vender os pratos cociñados coa carne das vacas da cooperativa a través de internet?

Xurdiu a idea de probar a ver se funcionaba e eu pensei que tiña que funcionar porque se o cociñas para ti, para comer ti, vai funcionar; se o cociñas para vender, non.

Cal é esa diferenza?

Din que todos os galegos temos unha retranca e esa é a miña. Eu sempre digo que cociño para min, non para vender. Un cociñeiro que veu darnos unhas leccións unha vez nos dixo que non comía o que cociñaba, pero aquí todo o que cociñamos comémolo nós tamén.

 Como definiría vostede o sabor dos Ancares?

Pola carne, é un sabor único. Aquí as vacas críanse en liberdade, están no campo e pacen herba. Os xatos maman leite con elas e iso é único. Pola comida sería o mesmo, un sabor único, o sabor de toda a vida sen cambiarlle ningunha cousa.

E agora un sabor que chega máis alá dos Ancares. Levan sete meses coa venda da comida preparada online, como está a ser a acollida?

Está a funcionar moi ben, hai moitos pedidos. Se o fas ben e á xente lle gusta vai repetir. Precisamos que máis xente saiba que estamos aquí e o que facemos, pero de momento quen proba repite, estamos vendendo para toda a Península. Tamén temos venda na praza de abastos de Lugo e está a resultar moi ben. Moita xente non ten tempo nin de cociñar e isto pode ser unha boa alternativa. Nos pedidos vai a comida envasada ao baleiro. Por exemplo, cociñamos un mércores, o xoves sae para o destino e ao día seguinte xa está na casa do cliente.

Como escolleron os pratos que poñer á venda no sitio web da cooperativa?

Miramos o que mellor saía no restaurante. De momento temos a tenreira con salsa de figos, o caldo galego, os callos con garavanzos e o xarrete con castañas. Xa está vindo xente emigrada fóra que me di que xa probou os meus callos porque os pediu online, isto pode ser unha alternativa para os tempos de menos carga de traballo no restaurante. De momento estamos aterrando e imos pouco a pouco.

Percibe máis interese da xente en coñecer o produto que come desde que pasamos a pandemia?

Si, a xente preocúpase máis polo natural, por comer produtos da zona, e pola calidade. No restaurante nótase, entendo que na carnicería tamén.

Isto séntese como unha volta varias xeracións atrás?

Quizá si. O que cociñamos nós e comida tradicional, cociña de avoas, de toda a vida. Non é cociña rápida de microondas, creo que a xente volve valorar máis os pratos elaborados."                 (Ana G. Liste , Praza Gal, 11/08/23)

A cidade dos 15 minutos é unha vila con servizos

 " O bar dos meus avós en Mazaricos non era só un bar. Era, ademais, —érao e aínda o é— un estanco, unha administración de loterías, un quiosco. Foi tamén locutorio, droguería… Lembro que se vendían espertadores, carteiras… A caixa de Correos colgaba a carón da entrada. Ah! E meu avó arranxaba reloxos de pulseira. A esa acumulación de servizos, haberá quen lle chame monopolio, eu identifícoa cun xeito de supervivencia. 

O bar dos meus avós ocupa un lugar estratéxico no concello de 3.700 habitantes que é Mazaricos: un cruce de camiños, hoxe convertido —coma case todo neste país— nunha rotonda. A ese lugar estratéxico para un milleiro de persoas, non chegaba —ás veces segue sen chegar— o sinal dalgunhas canles de televisión, fallaba a cobertura dos teléfonos, marchaba a luz se había demasiado vento. Non falo da alta montaña, senón da pobreza de recursos, do abandono administrativo. Hai pouco, vin no telexornal que, nun dos tramos onde o camiño de Santiago atravesa o concello, apenas hai wifi: os peregrinos piden a clave, intentan pagar con tarxeta… E saía un señor maior na pantalla explicando todo isto e dicindo que non coa cabeza mentres poñía o polgar boca abaixo. Eles preocupábanse polos peregrinos, eu pensaba no tormento de calquera adolescente.

 Nunha rexión que decrece en número de habitantes e onde pronto haberá parroquias con más eólicos ca persoas —non estou en contra dos eólicos, senón a favor da convivencia—, parece claro que unha das claves do problema son os servizos. Imaxino que acontece o mesmo no resto desa España que se baleira. Ese lugar onde as vilas —e xa non digamos as aldeas— son maioría infrarrepresentada: nos medios de comunicación, no discurso político, na cultura… Onde están os lugares de tamaño medio? Onde está a auténtica maioría da poboación? Pensaba hai pouco que a famosa cidade dos 15 minutos non é máis ca unha vila con servizos. Un lugar ao que se lle permita crear comunidade, economía independente, e que non caia na órbita dunha cidade turística co centro cheo de apartamentos baleiros que a acabe usando como dormitorio.

Constato entre os meus amigos o pánico a vivir nunha vila. Non necesariamente na vila onde medramos, senón en calquera outra. Existe un medo atroz aos lugares de entre 15.000 e 30.000 habitantes. A idea de que alí un se estanca, de que todo se sabe, de que todos se coñecen… Houbo un época, non obstante, no que parecía unha boa opción se un buscaba facerse propietario ou pagar menos aluguer. Na sociedade en que vivimos, as casas baleiras son sinónimo dun determinado estatuto social. Vivimos baixo a vontade de bancos e propietarios e, non podendo converternos nos primeiros, ansiamos poder ser dos segundos. É unha falsa redención. 

 O caso é que agora o punto é outro. As vilas estanse volvendo caras. Desintégrase o comercio local e os prezos soben. O modelo é o seguinte: ou clonamos o esquema das cidades ou desaparecemos. E a ninguén lle importa esta barbaridade. Coma se todos vivísemos na Coruña, en Madrid, en Alacante… Para que a cidade dos 15 minutos sexa unha vila con servizos, haberá que garantir certo equilibrio, certa autonomía. Algo hoxe en día inexistente. Haberá que acabar cun repertorio de referentes que teima en convencernos de que as vilas son pantanos. Un lugar sen demasiadas miras, un sitio onde procrear, un espazo para as vacacións, unha localización para residencias con encanto.  

E haberá que asegurarse tamén de que as vilas non se deixan cortar á medida do que se pensa delas. Sabemos que os prexuízos son máis eficaces ca calquera planificación, que se infiltran ata a medula. De fóra poden chegar os medios, pero non o discurso. A cidade dos 15 minutos non ten que ser necesariamente unha cidade. Tecer unha rede sostible, lograr un equilibrio, pasa por descentralizar, por crer nos cruces de camiños. 

O bar dos meus avós segue aberto, agora rexentado polos meus tíos. Diante da porta aparcan a diario ducias de coches, liñas perpendiculares. O ano pasado o concello logrou recuperar a súa matrona para o centro de saúde despois dunha década. Quizais coa matrona cheguen os nenos. Quizais eu perda o medo e regrese. Ou quizais deixe de poder pagar o piso no que vivo e me canse de ser escravo. A alguén se lle acabou a pila no reloxo de pulseira? Coñezo alguén que o arranxa case gratis."                         ( Ismael Ramos , eldiario.es, 12/03/23)

"No rural de Galicia témolo todo, o que faltan son modelos máis cooperativistas, máis colaboración"... en Alemaña ou en Austria, onde hai mesmo queixerías móbiles que van de granxa en granxa producindo o queixo de cada explotación, que logo é a que o vende e comercializa. Desde as administracións poderíanse fomentar este tipo de proxectos colaborativos

 "Casa Grande de Xanceda é o segundo maior produtor ecolóxico do Estado e o primeiro de Galicia. Nas súas 200 hectáreas de prados e bosques autóctonos pacen máis de 300 vacas e co seu leite elabóranse todo tipo de produtos lácteos dunha gandería que, en 2002, foi unha das primeiras en certificarse oficialmente como ecolóxica. 

A explotación de Mesía cumpre co veto aos produtos e abonos químicos, co benestar animal e co mínimo dunha hectárea de prado por cada dúas vacas. Ademais de destacar por ter consolidade un negocio de referencia no sector lácteo e ecolóxico, destaca tamén polo respecto e coidado do medio ambiente e o fomento da conservación da biodiversidade na granxa. O éxito desta aposta quedou tamén certificada coa declaración de máis de 74 hectáreas como espazo natural protexido nunha explotación con pastos, bosques e zonas húmidas libres de herbicidas, insecticidas e fertilizantes químicos desde hai décadas e unha variedade de especies case única. 

Cristina Fernández-Armesto é unha das socias que leva o temón da granxa familiar, unha aventura que empezou cando nos anos 60, os seus avós, Felipe e Victoria Fernández-Armesto, fundaron a gandería en Mesía, que iniciaron con vinte vacas traídas desde Canadá. O resto, é historia á que nos achegamos nesta primeira entrega da serie Mans da Galicia que vén, na que coñeceremos proxectos apegados ao territorio e con vocación de futuro en diversos puntos do país

Que era a Casa Grande de Xanceda para vostede e que é agora?

Para min isto sempre foi a volta á infancia porque aquí pasamos eu e mais os meus irmáns todos os veráns. Xanceda sempre estivo aí. Obviamente, houbo unha evolución desde os inicios por parte do meu avó, para quen isto era un soño de xubilación. Das primeiras 20 vacas que mercou pasouse a unhas 300, mentres el, que viviu ata os 98 anos, ía mercando ou intercambiando terras ata conseguir unha base territorial grande e conxunta, unhas 200 hectáreas. O valor de todo o que facemos agora son estas terras, a base que nos permitiu logo apostar pola gandería ecolóxica. Ese foi o legado principal do noso avó, o que nos permitiu dar un paso máis. 

Como decidiron dar ese paso máis?

Cando meu avó morreu, en 2002, aquí había 300 vacas e todo este terreo. Eu traballaba nunha multinacional da moda en Madrid e con meu pai e meus irmáns cavilamos moito sobre o que facer. A opción fácil tería sido vender as vacas e o terreo ou plantar árbores... 

Pero non o fixeron. 

Non. Decidímonos un pouco antes da crise de 2008. Daquela había moitas oportunidades no mercado, todo parecía ir ben economicamente... Asociámonos con Guillermo, que era o veterinario da granxa e tiña unha visión moi clara sobre as posibilidades da certificación ecolóxica, da necesidade de achegar valor engadido e dos beneficios para a natureza e o medio ambiente que suporía impulsar outro modelo. E apostamos por el. En 2002 decidimos certificar oficialmente como ecolóxica a granxa. 

Con que obxectivos emprenderon esa mudanza?

Un dos principais obxectivos era ser sostibles a nivel económico, porque a granxa era unha auténtica ruína: vender leite cru non é un bo negocio nin o era. Sabiamos que tiñamos que darlle unha volta total. O outro obxectivo era ser sostibles desde o punto de vista medioambiental. Foi así como decidimos facer unha reconversión e pasar a ser unha granxa ecolóxica. Daquela non había moitos compradores de leite ecolóxico e o prezo que nos pagaban non compensaba os custos, así que, despois dun tempo, demos outro paso para ser a nosa propia industria e pechar o ciclo.

Todo se fai na Casa Grande de Xanceda? 

Todas as vacas que temos, desde hai medio século, naceron e medraron aquí; nunca compramos unha vaca de fóra e todas as que hai son tataranetas das primeiras que chegaron. Alimentámolas, apañamos a maior parte da súa alimentación da nosa colleita, muxímolas e comercializamos o leite. E facémolo cun grupo de traballadores e traballadoras da contorna, do rural. Todo baseado na terra, nas 200 hectáreas que temos. Así empezou a historia. 

Unha historia que presume da calidade dos seus produtos, principalmente...

Sabíamos que non íamos ser nunca nin os que máis vendésemos nin os máis baratos, así que sabiamos que tiñamos que diferenciarnos pola calidade.

 O coordinador de Galletas Daveiga dicíame que no rural galego o fundamental para o seu desenvolvemento é que a súa xente crea nas súas posibilidades. Está de acordo?

Completamente de acordo. Temos que crelo porque en Galicia temos as materias primas, témolo todo. Hai bos exemplos de cooperativas, pero faltan máis, precísanse modelos máis cooperativistas, centros de transformación compartidos, por exemplo. Ocorre en Alemaña ou en Austria, onde hai mesmo queixerías móbiles que van de granxa en granxa producindo o queixo de cada explotación, que logo é a que o vende e comercializa. Desde as administracións poderíanse fomentar este tipo de proxectos colaborativos.

Unha boa forma de diminuír os riscos que supón empezar un proxecto agrogandeiro... 

Claro, porque o risco, existe, obviamente. A primeira parte da nosa fábrica supuxo un investimento de 1 millón de euros e sufrimos moito os primeiros anos. Se tivésemos a oportunidade de facer un investimento máis pequeno, sen tanta presión... Calquera tipo de instalación de uso compartido, de colaboración, de cooperación para empezar desde abaixo e pouco a pouco sería moi positivo. 

En definitiva, falta cooperación no sector agrogandeiro galego?

Si, claramente. Falta unha cultura de cooperación. Abonda con mirar como de forte é o sector en Francia e todo polo espírito cooperativo que teñen.

Non será o único problema... 

Moitos dos problemas teñen que ver tamén co produto final que vendemos. Vender leite envasado nun brick non é rendible. Hai unha competencia feroz e en Galicia a maioría dos produtos lácteos que se venden son leite e nada máis. Fáltanos facer produtos con máis valor engadido. 

 

Por non haber non houbo nunca un grupo lácteo forte...

Se en Galicia pagan menos o leite tamén é porque o sector lácteo ten pouca capacidade de negociación conxunta. Podo poñer un exemplo sobre eivas dese tipo: hai moitos anos, cando empezaban as granxas ecolóxicas, intentamos formar unha cooperativa para facer negociacións conxuntas. Eramos unha ducia e nós iamos falar con cada unha delas pero todas nos dicían o mesmo: "Ti vai facendo e logo xa veremos". Ao final non se formou e tardou moitos anos máis en crearse.

Que cre que falta en Galicia para que haxa máis xente nova dedicada á agricultura ou á gandería?

Aquí ten moito que ver a calidade de vida. Se tes unha gandería familiar, como a maioría en Galicia, traballas 365 días ao ano. Se queres marchar de días libres ou vacacións tes que contratar a alguén para que te substitúa. Iso veo a xente nova, os fillos dos gandeiros... Ven que é unha vida dura para logo chegar moi xusto a fin de mes e para non poder decidir nin o prezo ao que vendes os teus produtos. Tes pouca liberdade e entendo que haxa quen opte por outro camiño. 

Daquela, que fai falta?

Fan falta máis servizos no rural. Iso é fundamental. Unha familia queda a vivir se ten vivenda accesible e uns servizos axeitados, que che permitan unha vida digna. Son necesarias escolas infantís para poder conciliar, colexios, servizos médicos, boas comunicacións, internet... A fibra chegou á Casa Grande de Xanceda o ano pasado! Ata daquela, todos na empresa estabamos con liñas de teléfono e datos limitados. Tamén é certo que cada vez máis as novas tecnoloxías, como os robots de muxidura ou a maquinaria de limpeza, están a facilitar moito o labor nas granxas. 

E que falta para que o sector avance e se renove?

Máis motivación e máis formación para as novas xeracións, para que vexan que se pode facer moito máis do que facían seus pais, que foi fundamental e moi importante, obviamente. Pero a xente nova debe saber que se poden facer moitas máis cousas nas explotacións. En Austria, por exemplo, non hai unha soa granxa de vacas que non teña tamén a súa parte de turismo, a súa venda directa de produtos, as súas visitas guiadas, cafetería... Son outras fontes de ingreso. Hai que ir buscando ese valor engadido e ir innovando. É clave. 

Faltan moitas desas alternativas en Galicia?

Falta moito, si. Nós temos a granxa coas portas abertas desde hai anos e temos lista de espera desde hai moito tempo para as visitas. É a nosa forma de aprenderlles aos nenos e a moitos adultos que hai detrás do que están comendo, pero tamén de que vexan sistemas de gandería que achegan ao medio ambiente e á natureza. E que non restan. Modelos que, ademais, poden ser rendibles, que xeran o suficiente como para seguir reinvestindo, mellorando, innovando e mantendo os postos de traballo, que é o máis importante. Ademais, isto supón manter a poboación e a actividade económica no rural.

E é un exemplo de respecto á contorna, ao medio ambiente...

A gandería e a agricultura poden achegar ao medio ambiente e isto é algo que hai que ter moi claro e explicar, máis agora que todos somos conscientes dos problemas pola falta de biodiversidade ou a contaminación. Hai estudos da UE que indican que en Europa só quedan un 20% de terras agrarias cun alto valor natural, polo que a agricultura e gandería que se está levando a cabo está degradando os ecosistemas, destruíndo hábitats e biodiversidade. Aquí vimos de conseguir a declaración de espazo natural protexido para unhas 75 hectáreas da granxa, que é a certificación de que o noso modelo non só protexe a biodiversidade, senón que a fomenta.

Cal é a fórmula para conseguilo?

A nosa filosofía é facer pequenas accións para que a natureza poida mellorar o seu rumbo. Temos ata 30 especies diferentes de vexetación nos prados, temos zonas húmidas, ecolagoas, río... Conformamos a típica paisaxe orixinal de Galicia, como adoitaba ser, con prados, sebe, árbores autóctonas... Colocamos 60 caixas niños, colmeas de abellas e mesmo atopamos enxames de abellas salvaxes, un indicador de que as cousas están indo ben. Parecen cousas insignificantes, pero importan. Traballamos co grupo naturalista Hábitat, que cada poucos anos fai un reconto: no último identificaron máis de 140 especies diferentes de plantas, máis de 90 de aves, máis de 25 de mamíferos e outras tantas de réptiles e anfibios. É a confirmación de que gandería, agricultura e natureza poden coexistir e fomentarse unha a outra. 

E todo iso cun negocio que tamén é rendible, algo que moitas veces sen pon en dúbida cando se fala de proxectos ecolóxicos e con ese grao de responsabilidade co medio ambiente e a contorna...

É rendible porque este proxecto só existe porque hai consumidores que queren que exista, aos que lles interesa que haxa ganderías que sexan compatibles co medio ambiente e ademais acheguen á natureza. É importante explicalo e contalo, porque se non o fas a xente tampouco o valora. Un proxecto así só pode funcionar se fas partícipe del ás persoas que compran os teus produtos. 

No entanto, levan anos loitando contra proxectos eólicos dos que advirten que son "incompatibles" coa súa política de empresa e forma de ser. 

Agardamos que coa declaración de espazo natural protexido para boa parte da nosa granxa se exerza de verdade esa protección, tamén contra estas iniciativas. O que está claro é que os macroeólicos e as macroinstalacións que se proxectan co macroparque Curtis-Ordes non son compatibles cunha vida no rural e menos nunha zona coma esta. Non son compatibles coa vida agrogandeira, que é prioritaria aquí. A calidade de vida empeora moito, o valor dos terreos cae un 20%, o ruído, as molestias, as liñas de alta tensión, as subestacións... Acabas convertendo a zona nun polígono industrial, cando é un espazo que vive da agricultura e da gandería.

Desde Casa Grande de Xanceda amosaron claramente o seu rexeitamento. Por que esa contundencia?

Se o que queren é que non vivamos disto, teremos que emigrar todos ás cidades, pero se a prioridade é que Galicia e España teñan un rural que nos alimente en casos de crise, isto é incompatible. Queremos un rural que exista ou non? Se a resposta é si, que non queremos depender de leite en po que veña de Nova Celandia, senón producir leite de aquí, de proximidade, o que temos é que coidar o rural e dar calidade de vida para que os agricultores e gandeiros poidan quedar a vivir nas súas aldeas e vilas. Isto é totalmente incompatible con macroinstalacións que, ademais, non achegan valor ao rural, senón que llo restan en favor dun beneficio que levan macroempresas e multinacionais que non están aquí e non deixan nin un peso. Só deixan consecuencias negativas. Se queremos un rural que exista, hai que apostar por el e pór cada cousa no seu sitio. Enerxías renovables si, pero así non. "                   (Miguel Pardo, Praza Pública, 05/08/22)

Avanzar cara á soberanía alimentaria, de xeito que Galicia sexa quen que producir a maior parte dos produtos que necesita, aproveitando así a potencialidade do rural galego para a produción de alimentos, xeraría novas oportunidades económicas para estas zonas... Teríamos que ter un mínimo de terra usado para a produción de alimentos e protexido como tal, cando menos un terzo do territorio, para cubrir a curto prazo as nosas necesidades básicas, pero hai un lobby forestal moi potente que se opón... Hoxe en día é máis sinxelo e probablemente máis barato en Galicia mercar un camión de tomates procedente de Almería que un procedente do Rosal e reverter isto depende de decisións políticas... Temos que estar alerta ante a implantación de modelos moi problemáticos. Na Terra Cha temos o exemplo dunha empresa, xa asentada en Andalucía, Portugal ou Marrocos, que funciona a través da explotación de grandes superficies e o traslado de grandes cantidades de traballadores temporeiros, que soportan unhas condicións laborais e de vida moi precarias"... Este tipo de actividade xera moitos ingresos para esa empresa pero non xera un medio rural vivo. E o mesmo se pode dicir das macrogranxas baseadas na produción intensiva, moi negativa para o medio

 "A superficie agrícola utilizada en Galicia leva décadas en descenso. Segundo os datos publicados recentemente polo INE, esta descendeu en cen mil hectáreas nos últimos 20 anos. Sindicatos agrarios e grupos ecoloxistas veñen alertando de que en moitas zonas de Galicia terras moi ricas, empregadas tradicionalmente para a produción de alimento, mudaron nos útimos anos o seu uso, para pasar a ser dedicados á produción forestal con especies de crecemento rápido.

Todo isto, ademais, nun contexto no que unha parte moi importante dos alimentos que consumimos, o mesmo que os pensos que dan de comer ao gando, proceden doutras zonas do planeta, en ocasións con transportes quilómetricos, o que incrementa a pegada de carbono e empeora o proceso de quencemento global. As mesmas voces do ecoloxismo e do sindicalismo agrario reclaman tamén avanzar cara á soberanía alimentaria, de xeito que Galicia sexa quen que producir a maior parte dos produtos que necesita, aproveitando así a potencialidade do rural galego para a produción de alimentos, o que xeraría novas oportunidades económicas para estas zonas.

Estas preocupacións víronse acrecentadas nos últimos tempos ante a escaseza de cereais e pensos debido á guerra en Ucraína e outros acontecementos non previstos que de cando en cando poñen de relevo a nosa dependencia das importacións de produtos básicos. Con todo, o sucedido nos últimos meses debido ao conflito armado en Ucraína debe ser visto non como un suceso conxuntural, senón como unha eiva estrutural dun sistema global de produción de alimentos baseado na distribución destes produtos a través de rutas de milleiros de quilómetros.

Falamos con Isabel Vilalba, secretaria xeral do Sindicato Labrego Galego (SLG), e co enxeñeiro técnico agrícola Óscar Antón Pérez sobre todos estes procesos, a diminución da superficie agrícola utilizada en Galicia, as necesidades de terra agraria que tería un sistema de produción máis sustentable e baseado nas explotacións e o consumo de proximidade e o obxectivo de acadar a soberanía alimentaria.

Faltan terras de uso agrícola en Galicia?

Óscar Antón Pérez destaca que "Galicia está hoxe en día dividida dunha forma distinta a como estaba tradicionalmente. Hai unha parte do terreo que está tecnicamente moi avanzada a nivel agrícola: unha parte da Mariña de Lugo, a zona central de Lugo, no Deza e Tabeirós ou na zona de Arzúa, Melide ou Santa Comba. Hai unha gran tecnificación e unha gran demanda de terra, que leva a problemas para atopar superficie para seguir cultivando. As granxas que producen leite, ademais, traballan moita superficie, porque necesitan espazos grandes para as súas forraxes. En cambio, hai outras zonas de Galicia, como algunhas comarcas do sur e do leste de Lugo, o leste, sur e unha parte do centro de Ourense, e parte do interior da Coruña e Pontevedra onde a tecnificación non existe e alí si que hai unha gran cantidade de terreo abandonado".

"O proceso de abandono da superficie agraria utilizada é un proceso global que está a suceder na maioría dos países desenvolvidos da nosa contorna, debido por exemplo á introdución dos pensos compostos e trasladando esta dependencia da terra a outros lugares do planeta, onde se cultivan estes alimentos. Outro factor importante é o proceso de transformación poboación que tivo lugar nas últimas décadas en Galicia coa transformación do sistema agrario tradicional; isto deu lugar a que grandes cantidades de superficie deixasen de ser utilizadas porque tamén había moita menos xente no mundo rural", explica Óscar Antón Pérez. "Ademais, non se acometeu unha reforma das estruturas agrarias que levase á integración desas terras nas explotacións que si permanecían en actividade. Se non hai medidas políticas, sucede o que sucede hoxe: que hai unha parte de superficie agraria aproveitada e outra que quedou en abandono", engade.

"Este proceso únese ao que foi sucedendo especialmente no eixo atlántico, onde unha parte das superficies que no seu momento foron agrícolas hoxe están urbanizadas e outras pasaron a usos forestais, con especies de crecemento rápido coma o eucalipto, o que deu lugar a zonas de interfaz, que en ocasións son problemáticas en relación aos incendios forestais", comenta o enxeñeiro técnico agrícola.

A necesidade de producir alimentos

Pola súa banda, Isabel Vilalba destaca que "a produción de alimentos é estratéxica en calquera lugar, porque é unha necesidade básica da poboación. Hoxe está a poñerse o foco no cereal de Ucraína, como se fose un tema conxuntural, obviando que hai cuestións estruturais, coma a crise enerxética, o cambio climático e o feito de que estamos nunha estrutura globalizada na que moitos dos alimentos que consumimos percorreron milleiros de quilómetros". "Hai un gran problema social que sofren familias que teñen salarios conxelados e pensións baixas e que van a supermercado e atopan os produtos cada vez máis caros, nomeadamente as froitas e hortalizas. Cada vez hai máis persoas que teñen dificultades para acceder a unha alimentación saudable, variada e fresca", denuncia a secretaria xeral do SLG.

"Para producir alimentos, a terra e fundamental, por suposto. E por iso nós levamos tempo dicindo que ten que haber unha protección do solo de alto valor agropecuario, ao ser un elemento estratéxico e escaso. A día de hoxe atopámonos con lexislación que vén da época franquista que sitúa como prioritaria a actividade mineiro-extractiva da terra, por riba do seu uso alimentario. Temos que cambiar o foco", reclama.

"O foco ten que estar sobre as necesidades alimentarias da poboación. Porén, a día de hoxe, cando se fala de recuperación de terras, ponse o foco na actividade económica que un determinado operador ten na actualidade, obviando as necesidades alimentarias que ten a poboación galega", subliña Vilalba. "Por que se perde terra agrícola mesmo en zonas con grande actividade? Porque non existe esa protección da terra e moitas veces hai un uso especulativo no que se lle di ao propietario que lle é máis rendible poñer eucalipto, o que por desgraza pode ser verdade. E como se parte do suposto beneficio individual e non dunha estratexias de país, chegamos a que en moitos vales a mellores terras agrarias están ocupadas por eucaliptos. E despois plántase nas terras que quedan libres, en ladeiras onde nunca se cultivou porque as condicións son moito peores", comenta.

"Teríamos que ter un mínimo de terra usado para a produción de alimentos e protexido como tal, cando menos un terzo do territorio, para cubrir a curto prazo as nosas necesidades básicas. E a cantidade, a medio prazo, seguramente debería ser moi superior. Nós propuxemos incluílo na lei de recuperación de terras, pero xa recibimos a resposta de que hai un lobby forestal moi potente que se opón. E isto é o que leva a perder actividade produtiva na zona rural e a incrementar a nosa dependencia alimentaria do exterior", destaca Vilalba.

 Non se trata, simplemente, de incrementar de forma cuantitativa a superficie agrícola, senón sobre todo do modelo produtivo que se escolle. A secretaria xeral do SLG denuncia que "na Lei de recuperación de terras agrarias a orientación da Xunta é mobilizar grandes cantidades de terra pensando en empresas que as poñan en produción. Para nós, en cambio, a orientación debería ser a de facilitar que persoas que queiran asentarse na zona rural poidan ter a terra necesaria para producir". "Temos que estar alerta ante a implantación de modelos que xa funcionan noutros lugares e que son moi problemáticos. Na Terra Cha temos o exemplo dunha empresa, xa asentada en Andalucía, Portugal ou Marrocos, que funciona a través da explotación de grandes superficies e o traslado de grandes cantidades de traballadores temporeiros, que soportan unhas condicións laborais e de vida moi precarias", di 

"Este tipo de actividade xera moitos ingresos para esa empresa pero non xera un medio rural vivo. E o mesmo se pode dicir das macrogranxas baseadas na produción intensiva, moi negativa para o medio, e na importación de pensos chegados de milleiros de quilómetros", engade.

As medidas que cómpre poñer en marcha

Óscar Antón Pérez destaca que "nas últimas décadas fíxose unha planificación política e administrativa que favoreceu a produción de determinados produtos en determinadas zonas en detrimento doutras. E isto foi unha decisión política. Dende un punto de vista da sustentabilidade, en cambio, o obxectivo debe ser reducir as dinámicas de transporte destas mercancías". "Hoxe en día é máis sinxelo e probablemente máis barato en Galicia mercar un camión de tomates procedente de Almería que un procedente do Rosal e reverter isto depende de decisións políticas. E hai que ser moi conscientes de que isto non se vai cambiar dun día para outro: as dinámicas agrarias non se cambian dun día para outro. Pero, dende logo, teñen que cambiar", di. 

"Como se fai isto? Pois a través de plans políticos que estimulen a posta en marcha de proxectos agrícolas que se cadra teñen que reducir a cantidade de unidades producidas por hectárea, pero que incrementen a superficie produtora. E isto, en lugar da dinámica actual que deixa superficie en abandono ou que leva a súa conversión en espazo de plantación forestal de especies de crecemento rápido", resume.

Finalmente, Óscar Antón Pérez lamenta que na actualidade "non hai ese plan político". "É certo que hai medidas: banco de terras, leis de ordenación do territorio..., pero non se acompañaron doutras medidas e de ferramentas e de previsións temporais. Hai ideas, pero pouco máis", di. "Que é o que nos interesa? A produción hortícola, a produción frutícola, que tamén a temos moi abandonada, temos que facer un esforzo coa carne de calidade... Pois tracemos un plan a medio e longo prazo, un plan que inclúa compromisos asinados, obxectivos concretos, financiamento e reunión, é dicir, que se faga en colaboración coa xente que vive e traballa no rural. E un plan que inclúa formación e proximidade, porque deste país abandonouse a formación, que non é só dar un curso de cando en cando. Necesítase unha administración máis pendente do rural. Non abonda con dar cartos a unha iniciativa nova, hai que formar esas iniciativas novas e estar ao pé delas, axudándolles, facendo seguimento", propón.

Mentres, Isabel Vilalba reclama que "hai cuestións básicas como protexer o solo para ese uso alimentario. Pero é fundamental tamén crear as condicións para que as persoas que queren dedicarse a producir alimentos non atopen unha carreira de obstáculos ao seu paso". "Hoxe todo son dificultades, en primeiro lugar non hai ningún programa para que lles sexa accesible a terra; non hai plan para favorecer o acceso a vivenda, por moito que hai vivendas e vivendas abandonadas; póñense pegas para que poidan comercializar os seus produtos, comezando polas dificultades que existen nos mercados de abastos, as eivas nas canles locais...", denuncia. "Como sociedade non lle demos a importancia que ten a que estas persoas poidan producir alimentos de proximidade, saudables e fomentando opcións de creación de emprego nas zonas rurais", critica. "                      (Marcos Pérez Pena , Praza Pública, 21, maio 2022)