Mostrando entradas con la etiqueta Historia de las mujeres. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Historia de las mujeres. Mostrar todas las entradas

17/5/25

'Pandereteiras de Mens': "O patrimonio oral era a súa vida e circulaba e tiña sentido nela"... É unha memoria feita por mulleres que nunca reclamaron autoría, nin escenario, nin recoñecemento. Mulleres como as pandereiteiras de Mens, que viviron sen saber que eran cultura viva. Mulleres que cantaban e tocaban mentres traballaban, criaban, curaban ou fiaban (Ángela Precedo)

 "Hai un tipo de memoria que non colle nun libro. Vive no corpo, nos xestos, na voz que se ergue sen partitura, no movemento dunha man que marca o ritmo dunha vida. É unha memoria feita por mulleres que nunca reclamaron autoría, nin escenario, nin recoñecemento. Mulleres como as pandereiteiras de Mens, que viviron sen saber que eran cultura viva. Mulleres que cantaban e tocaban mentres traballaban, criaban, curaban ou fiaban. Mulleres que gardaban na súa memoria os cantos da infancia, os sons das festas, os ritmos da aldea. Mulleres que eran arquivo sen sabérense tal. Con motivo deste Día das Letras Galegas adicado á tradición oral das nosas cantareiras, Galicia Confidencial entrevista a Beatriz Busto, antropóloga social e cultural, investigadora, profesora e activista. E fala alto e claro: a oralidade non debe encaixar á forza no molde da literatura escrita e non é necesario convertela en icona para recoñecela. Trátase de darlle valor e coidala como patrimonio vivo que sempre estivo aí.

Busto recoñece que a noticia de que o Día das Letras Galegas deste ano 2025 sería unha homenaxe ás cantareiras chegoulle "con certo conflito". Por unha banda, alega que foi unha "alegría" que se lles outorgase "un recoñecemento público tan relevante no noso país". Pero, pola outra, confesa que existe unha tensión de fondo: "O paradigma das Letras Galegas é un paradigma de literatura formal que non encaixa co da literatura informal". Como antropóloga, Busto sinala que hai dous modelos de creación, de sinatura, de concepto autorial ou mesmo de literatura. "Non estamos a falar do mesmo paradigma e, moitas veces, un entra en conflito co outro", sinala. De feito, como exemplo, apunta ao feito de que as persoas recoñecidas no Día das Letras Galegas deben levar falecidas alo menos 10 anos e, "aínda que hai cantareiras que xa morreron, seguimos tendo mulleres cantareiras moi relevantes a día de hoxe vivas". Por iso, aposta por achegarnos á oralidade dende a súa propia lóxica, dende o seu propio paradigma: "O universo da oralidade e da recreación colectiva".

Ao tempo, manifesta outra preocupación como especialista en oralidade musical que é: que o recoñecemento simbólico do que estamos a falar remate convertendo en fetiche aquilo que debería ser entendido como vivo. "Preocúpame que as efemérides que celebramos rematen por folclorizar ou fetichizar os patrimonios dos que falamos, porque a iconificación e a deshumanización están aí, como riscos", lamenta Busto. Deste xeito, e a pesar da ledicia que lle produce que se poña o foco sobre as cantareiras, insiste en que o verdadeiramente importante é que isto non fique unicamente no xesto simbólico. "Agardo que sirva para que os organismos públicos fomenten investigacións e invistan no futuro dos estudos arredor da oralidade musical galega, algo que nunca fixeron", reivindica, á vez que lanza unha queixa tan clara como certa: "Non temos en Galicia un grao en Antropoloxía Musical, nin en Musicoloxía, nin estudos específicos de etnomusicoloxía, polo que as persoas que queren formarse niso, tendo en conta o rico patrimonio que temos, teñen que marchar fóra".

"AS PANDEREITEIRAS DE MENS FORON POPULARIZADAS PORQUE ENTRARON NUNHA AGRUPACIÓN FOLCLÓRICA DA CORUÑA, PERO HABÍA MOITAS MÁIS"

A súa obra 'Pandereteiras de Mens' naceu precisamente "en ausencia de institucións públicas que financien investigacións". Foi aCentral Folque quen apostou por este estudo, incluíndoo na colección 'A chave mestra', adicada a figuras relevantes do patrimonio oral galego. Así, Busto explica que as protagonistas do seu libro foron "cinco veciñas labregas de Mens e Asalo --Prudencia, Asunción, Manuela, Teresa e Adela-- que cantaban, tocaban e bailaban, e que acabaron sendo popularizadas porque empezaron a formar parte activa da actividade dunha agrupación folclórica da cidade da Coruña: Aturuxo". Pero advirte tamén de que non eran elas as únicas: "En Mens (Malpica de Bergantiños) había moitas máis, así como nas parroquias darredor, porque todo aquilo era comarca de pandereiteiras e cantareiras", asegura. Ademais, apunta que esas cinco mulleres tiveron visibilidade porque participaron nesa agrupación organizada, pero houbo moitas outras que aínda hoxe son invisibles pola propia natureza da oralidade, que "non responde ao paradigma da sinatura nin ao concepto autorial". "En calquera caso, todas eran portadoras, transmisoras e creadoras", pon en valor.

Partindo desa base, Busto fai fincapé tamén na idea de que a música tradicional formaba parte indisoluble da vida cotiá, non dunha práctica artística consciente. "Este patrimonio era a súa vida, circulaba na súa vida, tiña sentido na súa vida", explica. Por iso moitas nin tan sequera consideraban ser portadoras de cultura. Para entendelo mellor, a antropóloga sinala que sería algo semellante a que dentro dun século a calquera de nós nos recoñezan por unha actividade que facemos no noso día a día de maneira inconsciente e á que non lle damos maior importancia. E iso, di, tamén explica por que moitas destas mulleres non deixaron rastro: "O seu patrimonio e elas mesmas eran fondamente invisibles, porque eran todo o contrario aos modelos que deixan rexistro ou documentación por escrito". Ironicamente, en realidade, "esa era --e é-- a nosa cultura intrínseca", afirma. "Esa é a nosa realidade, o noso xeito de cantar, o noso xeito de tocar, o noso xeito de bailar, tamén con variedades territoriais", resalta.

"O INTERESE POLA TRADICIÓN ORAL QUE VEMOS HOXE É TAMÉN O RESULTADO DUN CAMIÑO COLECTIVO QUE SE LEVA CONSTRUÍNDO DENDE OS 70 E 80"

Sobre o presente, Busto amósase clara: "O interese polo universo da tradición oral vese hoxe porque a industria musical máis potente se interesou e porque sae nos medios, pero houbo outras xeracións antes que tamén traballaron moito por poñer isto en valor: a de Berrogüetto, a de Leilía, a de Milladoiro, a de Fuxan os Ventos...". Por iso, aínda que recoñece que vivimos nun "momento interesante, mesmo glorioso", lembra que este non é un fenómeno novo nin espontáneo. "Este é o resultado dun camiño colectivo que se leva construíndo dende os anos 70 e 80, a diferenza está en que agora temos redes sociais e viralidade e que a industria musical mestura a nosa oralidade popular con estilos que son 'mainstream' na actualidade, pero, ao final, todo o que vemos hoxe é consecuencia dese camiño colectivo", resalta. E lanza un desexo: "Se todo isto serve para que a xente comece a preguntar nas casas quen canta, a consultar arquivos, a cantar, a bailar e a falar en galego... será marabilloso, pero se o momento que vivimos é verdadeiramente transformador para a sociedade galega, aínda está por ver; ogallá o sexa e, de selo, será grazas ao camiño construído en colectivo entre todos e todas".                

(Ángela Precedo, Galicia Calidade, 16/05/25)

27/2/24

David contra Goliat: las limpiadoras de Lugo vencen a los gigantes del sector tras 130 días en huelga... Las trabajadoras señalan el orgullo y la "emoción" por la perseverancia en un conflicto "difícil" en lo económico y en lo personal... Pasaron de tener las peores condiciones de España a uno de los mejores convenios, destacan... "Hay que establecer los límites en los concursos públicos, establecer cláusulas sociales que no permitan que las trabajadoras estén así; en definitiva, que impidan que algo así vuelva a ocurrir"... la mitad de las personas que van a la huelga en Galicia en los últimos años son mujeres

 "Más de cuatro meses después, las trabajadoras de la limpieza de Lugo alcanzaron un acuerdo con la patronal que puso fin a una huelga de 130 días. Casi 19 semanas de paro, movilizaciones, encadenamientos, cierres, protestas y manifestaciones lideradas y protagonizadas por mujeres que llevan tiempo luchando, en esta provincia y en toda Galicia, contra la precariedad de su sector

La historia de David y Goliat. De un conflicto de cientos de mujeres movilizadas durante días por la mejora de un convenio colectivo que alcanza a unas 1.800 personas y contra una patronal (Aspel) que reúne algunas de las empresas más "poderosas y beligerantes" del Estado, según denuncian los sindicatos, como Acciona, Clece, Eulen, FCC, Sacyr o Ingesan. Pasaron de tener las peores condiciones de España a uno de los mejores convenios, destacan. 

 Con las fregonas como símbolo, las trabajadoras se muestran ahora "contentas y muy emocionadas". "Fueron muchos días fuera de nuestra casa, de nuestra vida diaria... Pero nuestra lucha dio los frutos", cuenta María Jesús Antas, trabajadora de la limpieza en un colegio y delegada de la CIG (Confederación Intersindical Galega), sindicato mayoritario en el sector y firmante del acuerdo que puso fin a la huelga. 

Un paro de 130 días contra una situación que mantenía a las limpiadoras con los salarios congelados desde 2021, perdiendo poder adquisitivo y con salarios por debajo del SMI, inferiores hasta de los 1.000 euros en algunos casos. El pasado jueves, en asamblea, las trabajadoras aprobaron el preacuerdo para el convenio colectivo provincial que supone un incremento total del 18,3% durante su vigencia (2022-2026). 

Por anualidades, además, se pactó una subida del 3% para 2022, a pesar de que en el primer momento la patronal insistía en la congelación salarial para ese ejercicio; del 3,1% para el año 2023; del 4% para los años 2024 y 2025; y del 4,2% para 2026. "Estamos satisfechas porque la mejora en las condiciones es muy importante", insiste Antas, que advierte también de las subidas aplicables al plus por domingos y festivos, la garantía de que se completará el salario en el caso de que no se alcance el SMI vigente o el "éxito" de frenar los recortes en la antigüedad que la patronal pretendía, aplicando una cuantía fija y no vinculada a los incrementos salariales. 

"En ese detalle sobre todo, pero en otros también, la patronal, que viene de fuera a negociar convenios provinciales, fue muy dura, intransigente y beligerante", insiste quien advierte de la "presión" con los tiempos que ejercía la representación de las multinacionales, aplazando las reuniones una y otra vez. Semanas acumuladas sin ingresos y de protesta en la calle. "Tuvimos que tirar unas de las otras, resistir, convencer... Había reuniones de las que salíamos muy mal y tras las que había gente que quería abandonar, pero continuamos", dice ahora emocionada, entre lágrimas como las que derramaron tras la ratificación del acuerdo. 

Un pacto que fue criticado por CCOO, que censura la "hipocresía" de la CIG por firmar en solitario un convenio con tablas salariales, dicen, que dejan por debajo del SMI algunas categorías si la persona afectada no acumula varios trienios de antigüedad. "Es una subida importante y el acuerdo incluye cláusulas que aseguran alcanzar el salario mínimo si en algún caso no se llega a él", dice Antas, que recuerda lo "difícil" que fueron las negociaciones -en las que estuvo presente- ante una patronal que en diversos puntos "parecía totalmente inmóvil".

Fueron, resumen algunas trabajadoras, jornadas "inolvidables", tanto por la unión y la "lucha" incansable como por lo "difícil" de la situación para la mayoría. "Estamos ante un sector totalmente feminizado, donde el 99% del personal es mujer, muchas veces la jornada parcial y que, aun teniendo jornada completa, tienen que limpiar en cinco o seis lugares por día para llegar a un salario mínimamente decente", explica Asunción Castiñeira, representante de CIG-Servizos. 

"Es muy difícil soportar un conflicto así, no solo económicamente, que ya es duro, sino psicológicamente, en el plano personal", insiste Castiñeira, que advierte, como hacen las trabajadoras, de una patronal estatal "a la que hacen cada día más poderosa". "Hasta no hace tanto, la asociación provincial participaba en las mesas de negociación, pero ahora están copadas por Aspel gracias a las adjudicaciones millonarias con las administraciones", dice quien critica la actitud de unas multinacionales que "vienen con un guion muy marcado". "Es complejo porque no se mueven de sus posturas", comenta.

Con la ayuda de la caja de resistencia sindical, los problemas económicos fueron paliados, aunque fuese muy mínimamente. "Quien tiene pareja y un salario decente en la familia, va tirando, pero había mujeres que cuidaban solas de sus hijos que lo pasaron muy mal", explica Antas. 

"Hubo trabajadoras movilizadas que dejaban a los pequeños al cuidado de quien podían para seguir peleando o que permanecían en la caravana que montamos durante todo el día", recuerda Castiñeira, que asegura que no olvidará "en la vida" este conflicto. Por la unidad, la lucha y la perseverancia de las afectadas. 

"Fueron un ejemplo"

"Nos echaremos de menos", añade Antas sobre la relación tejida durante los 130 días de conflicto y huelga. "La mayoría nos vimos todas y cada una de las jornadas", cuenta. Desde el pasado 16 de octubre. "Fueron un ejemplo, un ejemplo para mucha gente, una muestra de que la lucha es el único camino y que da resultado", dice Castiñeira, que destaca que, a pesar de las dificultades y la presión sufrida, "aguantaron". "Si no hubiesen aguantado como lo hicieron, el acuerdo que tenemos ahora no sería como es", dice. 

"Costó mucho, muchísimo, contra esos gigantes que vienen aquí a negociar de esa manera", añade Antas, aún emocionada y sin poder evitar las lágrimas. Las lágrimas de mujeres que aspiran a, por lo menos, servir de impulso y ejemplo en un sector fuertemente precarizado desde hace tiempo y que en Galicia lleva anos de conflicto, más todavía en los últimos meses

La última y dura huelga del personal de Correos, las movilizaciones en las provincias de Ourense y Pontevedra, en los hospitales de Santiago o en la Xunta lo demuestran. También denotan una movilización femenina creciente e intensa: la mitad de las personas que van a la huelga en Galicia en los últimos años son mujeres

"Es necesario que se vea lo que pasa en este sector, que se atienda a las condiciones de estas mujeres", advierte Castiñeira, que señala a las administraciones públicas, clientes de estos servicios de limpieza con conflictos enquistados y salarios precarios. "Hay que establecer los límites en los concursos públicos, establecer cláusulas sociales que no permitan que las trabajadoras estén así; en definitiva, que impidan que algo así vuelva a ocurrir", sentencia.

"Hablamos de las mujeres que limpian los colegios de nuestros hijos e hijas, de las que limpian los centros de salud a los que acudimos todos y todas", acaba."                     (Miguel Pardo, Praza Gal,26 de febrero de 2024)

4/10/23

"Todo o que ocorreu coas '15' na selección española pasou antes no Deportivo"... La segunda entrenadora de Miguel Llorente, Ana González, rompe su silencio... "Tenía miedo de salir a la calle"

 "La protagonista de esta historia tenía 26 años cuando todo ocurrió. Hoy, con 28, ha conseguido reunir la "fuerza" para hablar. Ana González fue, durante la temporada 2021/2022, la segunda entrenadora de Miguel Llorente, el técnico que dirigió al Dépor Abanca y que provocó un terremoto en el club: un motín, una denuncia anónima, una investigación, una baja por ansiedad y una resolución exonerando al técnico.

Según testimonios a los que Relevo ha tenido acceso, el equipo femenino del club vivió durante esa temporada actitudes intimidatorias por parte de Llorente, que influyeron negativamente en el ambiente y provocaron que varias jugadoras manifestaran su deseo de abandonar el equipo. Su conducta también afectó a Ana, su segunda entrenadora, contratada "a media jornada", que acabó dejando su puesto de trabajo y su vinculación con el mundo del fútbol, tras meses de ayuda psicológica. Dos temporadas después, rompe su silencio en Relevo.

Nunca habías hablado públicamente, ¿por qué ahora?

No, nunca hablé públicamente. Creo que es el momento, creo que de alguna manera he renacido. Creo que se escuchó su historia, se escuchó lo que él quería decir, que es totalmente lícito, pero me toca a mí y me veo fuerte para hacerlo. Me toca. Tenía que hacerme fuerte para poder contar mi historia. Y a partir de aquí que la gente juzgue y conozca ambas versiones.

Vayamos al principio: ¿Cuándo empezaste a jugar al fútbol?

Empecé a jugar al fútbol con ocho años en un equipo de mi pueblo, en Redondela. Querían juntar a un grupo de chicas para un equipo femenino. Y así empezó todo. En mi pueblo. Primero de jugadora y acabé siendo portera. Iker Casillas era en el que más me fijaba. Tener referentes femeninos era imposible.

¿Y cómo llegas al fútbol profesional?

Me vine a estudiar a A Coruña. El primer año viajaba a Vigo con mi equipo, pero entrenaba a un equipo, el Orzán. En 2016, cuando se creó el Dépor Abanca, me llamaron para iniciar ese proyecto y fue donde me adentré de manera profesional. (...) Al tercer año, cuando el Dépor ascendió a Primera, yo era muy mayor. Tenía 23 años y no podía tener ficha del B. Entonces, me dijeron que tenía que decidir si acabar la carrera o marcharme fuera de Galicia y encontrar un equipo profesional. A mí me dolía todo, me dolía la muñeca, me dolía la espalda y decidí continuar por otro lado. El que era el segundo entrenador en el primer equipo, me dijo: "Oye, tengo un sitio para ti en el Orzán. Vente y enseña a las niñas, porque creo que vales". Y empecé a entrenar al equipo senior. 

 ¿Cómo vuelves al Dépor y cuál fue tu primera impresión de Miguel Llorente?

Me llegó por sorpresa la destitución de Manu Sánchez y Pablo Pereiro y me llegó por sorpresa una oferta de trabajo del Dépor para, en principio, ocupar un puesto, y después para ser segunda.

La primera impresión no fue hasta que llegamos a Abegondo. Nos reunieron a todos, vino David Villasuso (director general del club) y nos dijo: "Este es el primer entrenador". Yo la única referencia que tenía de él es lo que había leído los días anteriores sobre su currículum, dónde había estado, qué había hecho. Y fue allí, en el primer día de entrenamiento, cuando lo conocí. Vino con la que ahora es su mujer y poco más, o sea, una persona que venía a trabajar y punto.

¿Cuándo empiezas a pensar que algo no va bien?

No lo vi directamente hacia mí. Lo vi a través de mis compañeras y de las jugadoras. Con nosotros al principio era un tiento, pero lo veía con las jugadoras. Tenía actitudes que a mí no me gustaban. (...) Hacía referencia de forma despectiva a la discapacidad de Eva, que tiene un problema auditivo, y él siempre decía que cuando él hablaba, ella no le entendía porque era sorda, que estaba muy mimada… Alguna vez se metía con el peso de las jugadoras. A veces se lo decía directamente: "Estáis comiendo muchas veces fuera, que lo veo en redes sociales".

¿En qué cambió tu vida por trabajar con Llorente?

Hubo dos fases. Una primera fase donde me callaba todo, donde pensaba: "El trabajo es el trabajo y te encuentras a gente buena y a gente mala". Y una segunda fase donde llegó un momento que lo cogí a un lado y le dije: "Oye, esto no me parece normal, esto no es normal". Me di cuenta de que la situación laboral en la que estaba no era óptima, no era correcta. Me afectó en que, por ejemplo, veo mucho menos fútbol. Evito mirar fútbol, evito mirar redes sociales de cosas relacionadas con fútbol. He cortado lazos con el fútbol. No he vuelto a ningún otro campo. Notaba que no solo yo era segunda y él entrenador, yo era como un becario que tenía que adorarlo. Me cambió mi vida. Dejé de ir al gimnasio, dejé de quedar con gente, mi vida era casa y trabajo. Poco veía a la familia. Te metía miedo, miedo por todo. Estábamos finalizando la pandemia y me decía: "Es que te vas a contagiar, es que ten cuidado, es que deberías estar trabajando, deberías estar atenta del móvil". Es que yo el móvil creo que nunca lo tuve sin batería y si lo tenía sin batería era una ansiedad. Igual iba a tomar un café y yo llevaba mi portátil, mi tablet y el móvil por si acaso él necesitaba algo. Perdí todo.

 ¿Qué pasaba si tú no respondías al teléfono?

Pues alguna vez me lo recriminó. Más de una vez. Que tenía que estar atenta, que era mi trabajo y que tenía que estar disponible. Yo sentía que lo que tenía que hacer era normal. Decía: "Esto es trabajo. Esto es fútbol". Pero llegó un momento en el que me afectó a la salud. Dormía pocas horas, casi no comía o comía rápido… Yo le decía: "No sé ser segunda entrenadora, dime qué tengo que hacer". Yo estaba dispuesta a aprender, a todo.

Yo pensé que el problema era mío y pedí ayuda psicológica para que mejorara mi relación laboral. En la primera sesión dije: "Quiero mejorar mi relación laboral porque la culpa es mía, si yo no estoy cómoda, algo malo estaré haciendo yo".

Recuerdo que una vez terminé un vídeo a las doce de la noche y le pedí disculpas. Le dije: "Llorente, lo siento, te envío esto a estas horas de la noche porque acabo de terminar". Creo que ese día, me tomé el privilegio de salir a dar un paseo con mi pareja. Y me arrepentí. Es que tú tomabas una decisión y después te arrepentías porque sabías que había consecuencias. Me dijo que no era normal que le enviara cosas a esas horas, que él no tenía por qué estar disponible, que él tenía más vida. Al día siguiente, en el vestuario, me echó una bronca delante de todos mis compañeros, que eso no se hace, que él tuvo que ver el vídeo en un momento, que nosotros tenemos que dar una calidad perfecta, estar siempre ahí, al mínimo detalle. Si yo le enviaba un vídeo y él me contestaba a las dos de la madrugada porque estaba dando un paseo, yo en esas horas al principio me iba a dar una vuelta, pero después no me iba a dar una vuelta. Me quedaba en casa esperando a que él me dijera si el vídeo estaba bien, si estaba mal.

¿Se metía en tu vida privada?

Muchas veces. Por ejemplo, me encantaba ir al gimnasio. Entonces, él me decía que si iba al gimnasio con FFP2, que tuviera mucho cuidado, que no vaya a ser que cogiera el covid y tuviera que estar de baja, que cuándo le iba a devolver esos días a la empresa. Eso era una constante. Si quedaba con alguien, me decía que tenía que quedar fuera, en una terraza, por si acaso cogía el covid y que cómo le devolvía los días a la empresa. Si en navidades iba a comer con mi familia… Que tuviera mucho cuidado, que no cogiera el covid porque cuándo le devolvía esos días a la empresa. Y se metía en mi vida privada, en lo que hacía y lo que dejaba de hacer.

 También hacía lo mismo con las jugadoras. Se metía en las redes sociales para controlar con quién estaban y por dónde estaban y lo que hacían. Y muchas veces hacía capturas de pantalla de las redes sociales de las jugadoras y las enviaba al chat del cuerpo técnico y hacía comentarios de "igual estas dos están juntas" o "ésta engordó muchísimo". Y hacía comentarios sobre las parejas de alguna de las jugadoras, que "estaban muy buenas", que si "qué tetas más grandes tiene", "yo le daba"… Hacía referencias hacia el cuerpo de las jugadoras y hacia mi propio cuerpo. Él muchas veces entraba en el vestuario. Ellas tenían un carrito con toda la ropa. Entonces, él veía la ropa interior. Y él entraba y decía: "¡Eh! Estos tangas, no sé qué... Este tanga debe de ser de...". También hacía comentarios sobre una jugadora que era de Nigeria, comentarios racistas sobre su cultura, su personalidad, su forma de ser. Muchas veces tenía conductas agresivas hacia las jugadoras y parte del cuerpo técnico, me incluyo, muchas veces.

 También hacía comentarios sobre mi dislexia. Yo a la hora de expresarme soy un poco errática y cuando daba el análisis del equipo rival igual escribía unas letras y estaban cambiadas. Me cuesta medir bien las distancias, entonces si yo colocaba unos conos, él venía y los cambiaba. Y era como: "Joder, tienes que estar atenta. Te dije que eran cinco metros". Yo le decía: "Lo siento, es que no soy capaz de medir cinco metros". Hay palabras que las pronuncio mal, entonces las evitaba. Porque él soltaba una carcajada y yo me sentía mal porque sufrí mucho en el colegio por culpa de la dislexia. Yo le decía: "Mira, Llorente, yo tengo dislexia, esto es lo que ocurre. No es algo que pueda controlar". Él me respondía que él no sabía lo que era eso.

¿Cómo te afectó emocionalmente?

Yo tenía ataques de ansiedad porque no dormía, no descansaba. Yo estaba hasta las 04:00 trabajando, dormía y dejaba el ordenador encendido con una alarma para despertarme. Era una ansiedad constante por estar disponible, por estar 24 horas.

¿Cuándo te diste cuenta de que no era solo tu responsabilidad?

Hablé con una compañera del club que me dijo: "A mí también me está pasando". Se me encendió la luz. Empecé a contactar con el coordinador, con el que tenía buena relación, con el entrenador del B, que había sido mi entrenador, y empezamos a unir todos los lazos: "Oye, a mí me pasó esto con él", "a mí me pasó esto"... Te empieza a llegar información y dices: "No es culpa mía. Es este señor". Y las jugadoras empezaban a hablar entre ellas, pasabas por ahí y lo veías, muchas veces lloraban después de los partidos. El ambiente no era el que tenía que ser.

¿Cómo definirías ese ambiente?

Tenso. Constantemente, había tensión en el ambiente. Era una tensión constante por no cometer un error, no decir una palabra que estuviera mal dicha y sobre todo, el estar ahí permanentemente. 

 ¿Era habitual que las jugadoras lloraran?

Empezó a ser habitual a partir de enero o febrero. Es verdad que los resultados no acompañaban. Pero no era porque tuviéramos malas jugadoras. Teníamos un perfil muy bueno, que competían muy bien. Pero necesitan una base, un entorno que les ayude a competir bien.

La actitud de él era de superioridad, de alguna manera, intentaba que el grupo de jugadoras no se rebelase. Entonces, te hacía sentir inferior con sus comentarios. Un pequeño comentario: "Oye, no comas tanto". Con pequeños comentarios y pequeñas actitudes te hacía sentir cada vez peor, que no valías para estar allí, que mejor que te dedicases a otra cosa.

¿Te contactaron alguna vez para explicarte su situación y decirte que querían dejar el fútbol?

Sí, hubo en concreto dos jugadoras. Ale Serrano y la portera Ana Vallés, que lo dejó justo el año que finalizó el contrato.

¿Forzaba a jugadoras que no estaban bien físicamente a jugar?

Sí, a muchas, muchas. Por ejemplo, en un encuentro ante el Racing, que fue mi último partido, hubo varias jugadoras vendadas en la zona del muslo porque tenían microroturas musculares o rotura muscular y tenían que forzar porque él no confiaba en otra gente que no fueran ellas.

 ¿Cómo recuerdas ese año?

El año más duro emocionalmente para mí. Por un momento, dejé de ser persona. Dejé de pensar en mí, en lo que yo sentía, para centrarme en eso. Es como una relación tóxica que todo tu alrededor te dice que no está bien y tú dices: "No, bueno, ya cambiará, ya irá a mejor". Y te das cuenta de que no, que tú cada vez estás peor por dentro y lo de fuera tampoco mejora. Empecé con mucha ilusión. Era el trabajo de mi vida. Lo seguiré diciendo, y quien tenga amor por algo, sabe que es un amor incondicional. Y eso es lo que yo siento por el fútbol, un amor incondicional que por mucho daño que te haga, siempre lo vas a seguir queriendo. Ese era el trabajo de mi vida, el sueño de mi vida y se me jodió, se me jodió (se emociona). Dije: "Si esto es vivir del fútbol como entrenadora, no lo quiero. Si yo no puedo proteger a las jugadoras, si yo no puedo cambiar el deporte o cómo tratan a las jugadoras, yo no quiero estar ahí. Porque es una mierda, es una mierda cómo se trata a las jugadoras. El número que llevas detrás es el que te representa. El resto les da igual si estudias o no estudias, si te va bien, o te va mal. Tenía claro que si en algún momento llegaba a adquirir el rol dentro de un staff, estaba segura de que lo que me habían hecho a mí no les iba a pasar a ellas. Y pasó.

¿Cómo viviste el darte cuenta de que cambiar eso estaba por encima de ti?

Yo ya lo sabía. Cuando entré, dije: "Yo aquí voy a tener que pelear para hacerme un sitio, no sólo para cambiar la estructura, sino para que una mujer esté dentro. Yo aquí voy a tener que pelear mucho para hacer ver mi validez como segunda entrenadora". Yo ya lo sabía desde un inicio. Mi experiencia era poca, mi currículum era bueno, pero yo sabía que tenía que darlo todo. Lo que no sabía era que darlo todo suponía quedarme igual que como estaba.

¿Llorente te hacía comentarios sobre tu preparación?

Sí, con que yo tenía menos nivel de entrenador que él. Y yo le decía todo el rato: "Yo tengo el mismo nivel que tú. Tú tienes un nivel académico y yo tengo un nivel académico, tenemos el mismo nivel". Y ese comentario se repetía muchas veces. "Ah no, tú tienes un nivel dos". "No, yo tengo un nivel tres, aparte de que tengo una carrera, aparte de que tengo un posgrado, aparte de que voy a querer seguir estudiando". Yo pensaba: "O lo haces aposta o no quieres que yo a nivel curricular sea mejor que tú". No lo entendía. (...) El otro día recordé algo que mi mente había evitado. Y fue cuando Miguel Llorente me gritó delante de las jugadoras, que se quedaron pálidas. Me gritó de una forma desmedida. Creo que yo hacía los cambios de peto y creo que en ese momento no lo hice bien y me gritó de una forma que ellas se quedaron pálidas, pálidas. Acabó el entrenamiento y le dije que eso no se hacía, que si tenía algo que decirme lo hiciera en privado, que no me volviera a hacer eso. Me costó la vida entera, pero se lo dije. Pensé: "O le paras los pies o te agarra el brazo". No me pidió disculpas. Me dijo: "Bueno, mujer, tenemos que darle lo mejor a las jugadoras. A veces te tengo que apretar un poquito". 

 ¿Cómo fueron los días previos a tomar la decisión de marcharte?

Me armé de todo. Recuerdo que me puse enferma, fui con fiebre a trabajar, estaba con amigdalitis. Fui a trabajar, vi que mi salud mental y física estaban empeorando y dije: "Hasta aquí hemos llegado. Mi cuerpo me está dando señales de que pare ya". Y así fue. Hablé con el coordinador y le dije: "Aitor, que me voy". Qué feliz me sentía. Me había sacado kilos de encima, había adelgazado. Sabía la que me venía encima. Había tomado la decisión, pero yo misma quise controlar cómo me iba a ir. Lo tenía muy decidido. Y antes de irme voy a hacer las cosas bien, lo mejor posible para que cuando me vaya nadie tenga nada que decirme. Y así fue. Desde el principio yo tenía claro que el primero que tenía que saber que yo me iba era Llorente. Le dije que me iba porque nuestra relación era mala, porque su actitud hacia mí no era la correcta y a mí no me estaba gustando. Le fui muy clara. Me pidió que me quedara. El siguiente paso era hablar con el club. Mi intención era decirle por qué me iba. Contacté con Villasuso (director general) por correo y me dijo que no podía. Me encontré a Rocío Candal (directora deportiva), hablé con ella, le conté la situación, que yo sé que ella lo sabía previamente. Ya estaba avisada de cómo era Llorente. Entre una cosa y la otra, hasta el martes no tuvimos la reunión. Les conté todo lo que había sucedido, todo lo que me pasaba a mí y cuál era el motivo de que yo me fuera. Les dije: "Esto es lo que hay, haced lo que vosotros creáis. Pero ojo cuidado, lo que tenéis aquí". Se abrió una investigación, no por esa reunión, sino por un correo que llega al canal ético. [El club inició el protocolo para esclarecer lo sucedido tras la llegada, esa misma noche, de un correo anónimo al Canal Ético, la herramienta habilitada por el Dépor para denunciar este tipo de situaciones].

¿Crees que el club actuó debidamente?

Yo era igual que una jugadora con un número a la espalda y había que apagar ese fuego, así lo sentí. Sentí que estaba obligada por mí y por las jugadoras a decirles lo que estaba pasando, pero sabía que pocas decisiones iban a tomar. Creo que el club no actuó de la forma que debía por la gravedad del asunto, que se vio obligado a actuar, no porque yo me iba, sino por la carta que llegó al canal ético. Pienso que lo que hizo el club fue protegerse a sí mismo y hacer como que allí no había pasado nada. Pero es verdad que al llegar la carta al canal ético tuvieron que intervenir. Pero estoy segurísima de que si no hubiera llegado la carta no se hubieran tomado medidas.

 ¿Cómo recibiste el resultado de la investigación?

Yo fui a la reunión sabiendo que quizás lo que decía no llegaba a puerto. Es decir, yo iba a leer lo mío y yo sólo me quería marchar y contar mi historia, contar lo que había sucedido y lo que había pasado. Ya sabía qué iba a pasar. Yo decía: "Podemos tener todas las pruebas del mundo que esto no va a llegar a buen puerto". A mí me iba llegando información de cómo se estaban haciendo las reuniones, a quién se reunía, con quién se hablaba y a mí no me daba buena sensación. Yo ya sabía que aquello no iba a llegar a buen puerto y cuando salió la resolución, que me llegó por el comunicado del club vía redes sociales, nadie me dijo nada. Me reí. Porque el comunicado decía: "No pasa nada, todo está bien, pero te llamo la atención".

¿Crees que Miguel Llorente representaba los valores del club?

Miguel Llorente desconocía los valores del club. El Dépor es muy grande. El Dépor es grande y suena a tópico porque se escucha mucho, pero el club es grande por los aficionados que tiene, por todo lo que le rodea, por su historia. No es un club cualquiera y los que están dentro, muchos de ellos, lo tratan como un club cualquiera y no lo es. Mueve mucha gente. La pasión por el fútbol que a mí me hace llorar es esa pasión que siente la gente por el club, que les hace llorar. Y lo están jodiendo. Lo están perjudicando.

¿Cómo fueron los días posteriores? 

Por miedo, por ansiedad, por angustia, me encerré en mi casa durante dos meses. Estuve dos meses en casa, tenía ataques de ansiedad varias veces al día. Mi día era dormir, levantarme y ponerme la tele. Tenía que tener todas las persianas bajadas hasta abajo del todo para que la gente no me viera desde la calle. No podía coger el coche, no podía ir al supermercado. Tenía miedo de salir de casa. Si salía, tenía que salir con alguien. Tenía miedo de que él viniera y me recriminara todo lo que estaba sucediendo. Sobre todo, que me recriminara que le había jodido la vida. Esa fue la sensación, la sensación de que nadie se había creído mi historia, que simplemente era una niña, que había tenido una oportunidad y que tenía que quedarme con eso, que mucha suerte había tenido de estar allí. Y esa fue la sensación.

 ¿Alguna vez, después de aquella reunión, hablaste con el club? 

Después de la reunión recibí varias llamadas de David Villasuso. Alguna en la que me recriminaba el motín de las jugadoras, que yo lo había provocado, que eso no era en lo que habíamos quedado, que no le dejé actuar, que no le había dado tiempo, que si sabía algo de la carta, que si había sido yo. Esas fueron las llamadas. La última fue para ir a testificar a la ciudad deportiva, pero me negué. Evidentemente, para mí yo era la víctima y aquel era mi agresor. Yo no quería ir donde él estaba. A partir de ahí no recibí más respuesta del club, ni una llamada, ni una carta.

¿Hasta hoy? 

Hasta hoy."               (Marta Caparrós, Relevo, 03/10/23)

 

"A principios do mes de xullo de 2022, Bibiana Santiso, tradutora, intérprete e formadora que traballaba desde había anos de maneira externa para o Real Club Deportivo, recibe un correo electrónico do director xeral do club, David Villasuso, onde lle advirten de que non contarán máis cos seus servizos. 

Só unhas semanas antes, Santiso cargara nas súas redes sociais contra o daquela adestrador do equipo feminino do club, Miguel Llorente, que viña de ser restituído no cargo tras ser apartado temporalmente e investigado por unha denuncia anónima na canle que o club abrira para advertir de "incumprimentos ou posibles incumprimentos" do seu código ético. Antes, Bibiana xa informara ao club da grave situación que estaba acontecendo polo trato do técnico con algunhas futbolistas. 

Aquelas denuncias, que se vincularon principalmente co racismo sufrido por unha xogadora e algún comentario e comportamento pouco apropiado, tiñan moito máis de fondo. "Calquera sabe que por soltar uns tacos non pasa o que pasou", explica Santiso, ex-futbolista, traballadora daquela do club, intérprete e portavoz d'A Terra, o balón mais elas, asociación que pula pola visibilización de mulleres e nenas dentro do fútbol e pola "eliminación de todo tipo de barreiras e obstáculos", que recolle denuncias sobre discriminación. 

"Todo o que pasou coas 15 na selección española pasou antes no Deportivo", explica Santiso para deitar luz sobre unha revolta interna contra o adestrador que acabou sendo case totalmente silenciada, que agromou algo con aquela denuncia anónima vía mail, que tivo demasiadas consecuencias e a restitución do técnico sinalado como resolución. Mesmo houbo un escrito denunciando a gravidade dunha situación que "sabían de sobra dentro do club". Nunca saíu á luz.

Aquel anuncio da apertura dun expediente ao técnico do Deportivo na tempada 2021-22 chegara pouco despois da dimisión e da denuncia da súa segunda adestradora, Ana González, unha moza de 26 anos entón que, dous anos despois, vén de conceder unha entrevista en Relevo. Nela denuncia a dura situación persoal vivida pola súa relación laboral con Llorente, un día despois de que o mesmo medio debullase nunha reportaxe o "motín do Depor contra o seu adestrador" e algún detalle sobre o acontecido, segundo a súa versión, naquel vestiario. Varias integrantes terían advertido ao club de abuso de poder, burlas, comentarios racistas ou sexistas do técnico e das consecuencias en forma de "medo", "ansiedade" e bágoas constantes entre varias mulleres.

"Foi durísimo, moi complicado ter que xestionar todo aquilo", revive agora, dous anos despois, Santiso, testemuña de moito do ocorrido polo seu labor no club e, nomeadamente, como intérprete de Charity Adule, xogadora nixeriana que, segundo di, sufriu racismo. Bibiana asegura ter sido testemuña de comentarios como "todos os negros son iguais, non se queren integrar", por parte de Llorente.

Respecto de por que os detalles daquilo saen agora, dous anos despois, Bibiana Santiso di que "as entende a elas porque se sentían moi vulnerables". "Leva tempo procesar que estás sendo vítima, máis aínda cando estás nun club como o Deportivo, exposta publicamente, sabendo que todo o mundo vai opinar. Sénteste moi soa porque é como loitar contra un xigante", explica, en referencia sobre todo a Ana González, que na entrevista en Relevo debulla un inferno. "Notaba que eu só era a segunda e el o adestrador, como unha bolseira que tiña que adoralo. (...) Cambioume a vida, tiña medo de saír á rúa", di. 

"Era o traballo da miña vida, o soño da miña vida e fodeuse, fodeuse", di emocionada nun vídeo. "Dixen: se isto é vivir de fútbol como adestradora, non o quero. Se eu non podo protexer as xogadoras, se non podo cambiar o deporte ou como tratan as xogadoras, non quero estar aí. Porque é unha merda, é unha merda como se trata as xogadoras (...). Estaba seguro de que o que me fixeran pasar a min non lles ía pasar a elas. E pasou". reflexiona quen dixo que foi o ano "máis duro" da súa vida. "Por un momento, deixei de ser persoa", conta quen fala do "medo, a ansiedade e angustia" que lle provocou o temor a que Llorente "viñese" e lle "recriminase" todo o que sucedeu.

Porque o adestrador sinalouna a ela en rolda de prensa logo de ser restituído no cargo e despois de que o Deportivo concluíse que non se producira "ningunha actuación irregular nin sancionable". "O que fixo, baixo o meu punto de vista, é desmedido e desmesurado. (...) Como se pode facer tanto dano a unha persoa; pasei dúas semanas moi malas. (...) Non merezo isto", dixera Llorente en rolda de prensa. "Fíxose a vítima e saíu como se tal cousa, dando por riba leccións", lembra Santiso, que tamén tivo algún problema con el e escoitou de primeira man varias denuncias de xogadoras e membros do equipo.

Segundo contan as damnificadas en Relevo —e din outras fontes—, o adestrador actuaba de forma despectiva e agresiva, intentaba ridiculizar a futbolistas... "Tanto me ten que sexa xorda, é unha mimada", disque dixo respecto de Eva Dios, xogadora con problemas auditivos. Alba Merino, a daquela capitá, asegura no mesmo medio que moitas compañeiras víronse "afectadas psicoloxicamente", "choraban de ansiedade" e pediron deixar o Deportivo. Varias perderon as ganas por adestrar e xogar. 

A finais de marzo de 2022, todo estoupou. Días despois de que Ana González abandonase o club e explicase todo o que sufrira. O Deportivo ofreceulle seguir na entidade, pero no filial. As xogadoras rebeláronse e negáronse a adestrar con Llorente tras coñecer por boca da capitá as denuncias da súa segunda adestradora. O club, segundo o relato de Alba Merino e doutras fontes, non as apoiou de todo e non foi nada contundente, todo o contrario. Noutra información de Relevo, a capitá explica que a entidade intentou que a crise non transcendese e acúsaa de reprendar as futbolistas que se rebelaran.

A carta na que explicaban a súa decisión de pedir a marcha do adestrador estaba lista pero non chegou a facerse pública nunca. En cambio, ao club chegou un correo anónimo denunciando comentarios despectivos, faltas de respecto, presións para que futbolistas xogasen lesionadas... Entre outras cousas. O Deportivo abriu a investigación e acabou reincorporando o adestrador. 

A decepción cos responsables daquela do club é evidente. Pola súa feble actuación ante as denuncias de varias xogadoras que ían chegando aos poucos. Ningún daqueles dirixentes queda xa no Deportivo. O último, e máis sinalado, o que era director xeral, David Villasuso, acaba de regresar a Abanca, propietario e máximo accionista da entidade. 

Durante a investigación, levada a cabo por unha avogada e unha analista de Abanca, Santiso foi unha das entrevistadas. A intérprete denuncia que as investigadoras non tiveron nun principio en conta parte do seu testemuño. Contoulles que Llorente a agarrou do brazo obrigándoa a manter unha conversa con el contra a súa vontade, diante de máis persoas do club, pero ese relato non aparecía na transcrición da súa declaración. Esixiu que se incluíse no escrito antes de firmala e así o fixeron finalmente. 

Este martes, logo do impacto mediático do descrito en Relevo, o Deportivo emitiu un comunicado no que aclara que o asunto "foi resolto hai dúas temporadas" e que "na actualidade xa non seguen no organigrama do club ningunha das persoas vinculadas ao mesmo". "No seu día as persoas responsables seguiron todos os protocolos de compliance que estaban establecidos nese momento, contando nese proceso con profesionais independentes", engade.

Ademais, e "máis aló da resolución tomada naquel momento", o Deportivo di "lamentar profundamente que calquera persoa puidese sentirse tratada de forma inadecuada" no club. Nun breve comunicado, engade que censura "de forma contundente" calquera "actitude que non responda os valores de respecto e igualdade que debe representar o fútbol". 

"As mulleres do Real Club Deportivo velaron moito máis pola imaxe do club que o club por elas", lembra agora sobre o acontecido Santiso, que cre que algúns dos responsables que Abanca puxo no Dépor "ensuciaron" moito do que convertera a entidade nun referente no fútbol feminino: pola súa aposta decidida, polas boas condicións para as xogadoras e polos seus resultados (tres das recentes campioas do mundo con España formaron parte do club non hai demasiado). 

O caso é coñecido con máis detalle, pero foi tamén agochado durante moitos meses. Ata que saíu á luz agora, pouco despois de toda a polémica xurdida arredor da selección española, precedida da rebelión das 15 futbolistas que pediran xa cambios na estrutura da Federación Española antes do Mundial e do posterior motín, tamén, das campioas do mundo tras o bico non consentido de Rubiales a Jenni Hermoso. 

"Pode que saber isto agora tamén sirva para que moita xente abra as ollos sobre o que ocorre", di Santiso, que deixa unha reflexión: "No fútbol feminino faise todo internamente, pero como a maioría dos dirixentes son homes, é como dar contra un muro; nin os clubs nin as federacións están preparados para manexar estes temas". Así, advirte dun problema de "machismo estrutural" e da necesidade de que aumente a presenza feminina nas altas instancias do fútbol e do deporte e de que haxa un protocolo claro para arranxar estes problemas.  

"Se o fas pola canle interna, bloquéante, e se o fas publicamente, parece que todo ten que ser en grupo e unánime, como se o trato denigrante non puidese ser a unhas persoas ou como se fixese falta a unanimidade para ter razón", resume Santiso, que aínda hoxe se pregunta como aquilo que ocorreu no Deportivo puido acabar así: restituíndo no seu posto ao adestrador. "En serio?", pregúntase. "                 (Miguel Pardo, PrazaGal, 03/10/23)

25/8/23

Por unha vez nos valoran ás mulleres porque no rural as mulleres sempre foron traballadoras igual que os homes e, sen embargo, nunca lles deron o valor que tiñan. Non é por tirarnos flores... a Sociedade Cooperativa A Carqueixa conta con 215 familias asociadas, case dez veces máis que na súa fundación hai preto de tres décadas, e o 43% das cooperativistas desta sociedade dos Ancares son mulleres... E agora levan sete meses coa venda da comida preparada online, e está a funcionar moi ben, hai moitos pedidos... Pola carne, é un sabor único. Aquí as vacas críanse en liberdade, están no campo e pacen herba. Os xatos maman leite con elas e iso é único... O que cociñamos nós e comida tradicional, cociña de avoas, de toda a vida. Non é cociña rápida de microondas, creo que a xente volve valorar máis os pratos elaborados... e vén de ser galardoada polo Ministerio de Agricultura co segundo Premio de Excelencia á Innovación en Actividade Agraria...

 "O verán é o momento de máis traballo no bar Xegunde, en Navia de Suarna, onde Mari Carmen Fernández prepara comidas tradicionais con produtos de proximidade que fan perdurar o sabor dos Ancares que volven buscar as persoas emigradas e que cada vez máis xente proba a distancia. Fernández tamén foi migrante e regresou á súa terra para vivir e traballar aquí, polo que se considera unha privilexiada. Ela é unha das participantes na Sociedade Cooperativa A Carqueixa, que conta con 215 familias asociadas, case dez veces máis que na súa fundación hai preto de tres décadas.

A Carqueixa vén de ser galardoada polo Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación co segundo Premio de Excelencia á Innovación en Actividade Agraria, unha das categorías dos Premios de Excelencia á Innovación para Mulleres Rurais. O 43% das cooperativistas desta sociedade dos Ancares son mulleres, unha cifra moi elevada que se traslada tamén ao seu consello reitor, paritario ao 50% entre homes e mulleres desde 2022.

O Ministerio recoñece o proxecto por tratarse da única cooperativa que comercializa online Tenreira Galega Suprema e por contar cun organismo reitor paritario que toma as decisións entre a celebración das asembleas. Mari Carmen Fernández rexenta o restaurante Xegunde, mais tamén axuda coas vacas da explotación familiar e este ano comezou vender a través do sitio web da cooperativa varios dos pratos tradicionais que elabora coa carne de tenreira que tan ben coñece.

Canto tempo leva como cooperativista na Carqueixa?

O meu marido é socio case desde o comezo da cooperativa e eu agora levo o restaurante pero tamén axudo no manexo das vacas. Quizá o momento no que menos colaboro é neste mes porque estou máis saturada na cociña. Coñezo o produto desde o principio, sei o que estou cociñando porque sei o que comeron os xatos da casa, e máis ou menos en todas as casas aquí comen o mesmo. Teño o privilexio de coñecer o produto desde o punto cero.

Como é ser muller no agro hoxe?

Por unha vez nos valoran ás mulleres porque no rural as mulleres sempre foron traballadoras igual que os homes e, sen embargo, nunca lles deron o valor que tiñan. Non é por tirarnos flores.

Era algo que se falaba entre as mulleres?

Non, tampouco. Había un culto de que todo o tiña que facer o home, pero alguén espertou e dixo: pero por que os homes se as mulleres tamén podemos chegar a facer o mesmo? Sinceramente, aínda que non teñamos a mesma forza física, si temos a mesma forza mental ca eles, ou máis.

Este recoñecemento do Ministerio de Agricultura ao traballo da muller axuda a que as máis novas vexan a zona dos Ancares como unha alternativa real de vida?

Eu teño 53 anos e quero pensar que si, o que pasa é que eu entendo que as mulleres de hoxe non teñen a mesma mentalidade que tiñamos nós aos seus anos. Penso que isto as vai animar a que queden no rural e sigan para adiante porque hai unha cousa moi clara, se o rural non funciona a cidade non come. Agora parece que todos queren unha cadeira e un ordenador, pero se non rural non hai patacas a cidade non come. É obvio pero o leite non sae do cartón, a leituga non aparece no andel do supermercado... Sei que aquí temos outras perspectivas, eu nacín e crieime aquí, fun emigrante e non me pesou nada por volver; penso que somos privilexiados por vivir aquí. Ter un traballo na túa casa é un privilexio e creo que a xente nova se vai animando a quedar.

Pensa que as novas xeracións comezan a mostrar máis interese en traballos do sector agrogandeiro?

A xente que naceu e se criou aquí, que llo intuíron na casa, esa quizá si. Pero a outra que non llo intuíron e non se criou cos animais é máis difícil, tenche que gustar.

Foi unha sorpresa o premio entre as e os cooperativistas?

Si porque é algo a nivel estatal, non de Lugo. Eu fiquei moi sorprendida e agradecida porque nos recoñezan o que traballamos, que xa é bastante. Pero desde aquí tamén lles pedimos ás Administracións que estean máis pendentes de nós, entendo que se ven as perspectivas desde a cidade, pero teñen que ser conscientes da importancia do rural, non da zona dos Ancares, de todo o rural. Aínda non o celebramos porque estamos todos atarefados, pero xa haberá tempo para a festa.

Cales son as trabas que atopa co seu negocio?

Aféctanos a suba dos prezos, como a todos, o cereal para os animais está subindo moito. Pero sobre todo destacaría a dificultade para facer calquera trámite administrativo, todo son problemas e hai moito papeleo que non é garantía de nada.

Di que están no momento de máis traballo, hai moita diferenza de xente no verán que no inverno?

Aquí hai moita xente que emigrou e retorna as súas casas agora en agosto, e turistas que veñen pasar o día. No inverno, no tempo da neve, tamén hai moita xente que nos visita. O que pasa é que agora mesmo non temos nin un clima que pareza galego porque hoxe [polo 9 de agosto] estabamos a 38 graos en Navia, e iso que temos o río que sempre axuda a refrescar. Xa non sabes nin cando é inverno, no mes de decembro tivemos algún día a vinte e pico graos, iso non é normal. O cambio climático afecta a todo, aos animais, á vexetación... É unha ameaza que temos enriba e que estamos vendo, eu non lembro temperaturas tan altas como as dos últimos dous anos.

Por que apostaron por vender os pratos cociñados coa carne das vacas da cooperativa a través de internet?

Xurdiu a idea de probar a ver se funcionaba e eu pensei que tiña que funcionar porque se o cociñas para ti, para comer ti, vai funcionar; se o cociñas para vender, non.

Cal é esa diferenza?

Din que todos os galegos temos unha retranca e esa é a miña. Eu sempre digo que cociño para min, non para vender. Un cociñeiro que veu darnos unhas leccións unha vez nos dixo que non comía o que cociñaba, pero aquí todo o que cociñamos comémolo nós tamén.

 Como definiría vostede o sabor dos Ancares?

Pola carne, é un sabor único. Aquí as vacas críanse en liberdade, están no campo e pacen herba. Os xatos maman leite con elas e iso é único. Pola comida sería o mesmo, un sabor único, o sabor de toda a vida sen cambiarlle ningunha cousa.

E agora un sabor que chega máis alá dos Ancares. Levan sete meses coa venda da comida preparada online, como está a ser a acollida?

Está a funcionar moi ben, hai moitos pedidos. Se o fas ben e á xente lle gusta vai repetir. Precisamos que máis xente saiba que estamos aquí e o que facemos, pero de momento quen proba repite, estamos vendendo para toda a Península. Tamén temos venda na praza de abastos de Lugo e está a resultar moi ben. Moita xente non ten tempo nin de cociñar e isto pode ser unha boa alternativa. Nos pedidos vai a comida envasada ao baleiro. Por exemplo, cociñamos un mércores, o xoves sae para o destino e ao día seguinte xa está na casa do cliente.

Como escolleron os pratos que poñer á venda no sitio web da cooperativa?

Miramos o que mellor saía no restaurante. De momento temos a tenreira con salsa de figos, o caldo galego, os callos con garavanzos e o xarrete con castañas. Xa está vindo xente emigrada fóra que me di que xa probou os meus callos porque os pediu online, isto pode ser unha alternativa para os tempos de menos carga de traballo no restaurante. De momento estamos aterrando e imos pouco a pouco.

Percibe máis interese da xente en coñecer o produto que come desde que pasamos a pandemia?

Si, a xente preocúpase máis polo natural, por comer produtos da zona, e pola calidade. No restaurante nótase, entendo que na carnicería tamén.

Isto séntese como unha volta varias xeracións atrás?

Quizá si. O que cociñamos nós e comida tradicional, cociña de avoas, de toda a vida. Non é cociña rápida de microondas, creo que a xente volve valorar máis os pratos elaborados."                 (Ana G. Liste , Praza Gal, 11/08/23)

23/8/23

Teresa Táboas, primera española en la cúpula mundial de los arquitectos: “El futuro está en ciudades más pequeñas”... La política que legisló en Galicia contra el abuso inmobiliario durante la burbuja del ladrillo asume la vicepresidencia de la Unión Internacional de Arquitectura... Conselleira de Vivenda y Solo en el bipartito, frente a pisos cada vez más caros, cada vez más pequeños, con peores materiales, con habitaciones interiores... impuso sus Normas de Hábitat de Galicia, que elevaban un 83%, hasta un mínimo de 40 metros cuadrados, la superficie de los minipisos; las salas de estar nunca podrían medir menos de 12 metros, los baños, cinco; las cocinas, siete; el comedor, seis metros en las viviendas de un dormitorio y nueve en los más grandes; el cuarto individual mínimo no podría estar por debajo de los ocho metros cuadrados útiles... los pasillos y las puertas crecieron en anchura y altura, al igual que los techos de las casas y el tamaño de los patios de luces... Casi todo se revisó, y además se aprobó que el salón, la cocina, el comedor y los dormitorios fuesen exteriores, con luz natural y ventanas que asegurasen la relación con el entorno

 "Había un país en el que los constructores se repartían el poder con los banqueros, que concedían al pueblo créditos cada vez más caros para comprar pisos cada vez más pequeños, con peores materiales, con habitaciones interiores y buhardillas ínfimas vendidas como si fueran viviendas. Los promotores se disputaban el suelo y tomaban decisiones mientras algunos alcaldes miraban para otro lado. 

Por aquellos tiempos, en Galicia, paradigma del caos urbanístico, el libre albedrío constructivo y la dispersión poblacional, un gobierno autónomo de izquierdas (PSdeG-BNG) marcaba una tregua de cuatro años al dominio casi eterno del PP —una pausa entre fraguismo y feijoísmo—, y encomendaba a una arquitecta tratar de poner orden en el hábitat de los seres humanos. La experta impulsó políticas de vivienda protegida y unas normas constructivas calificadas de “revolucionarias” que soliviantaron a muchos inmobiliarios (y también a importantes regidores y arquitectos), pero que salieron adelante.

 Teresa Táboas, hija de gallegos emigrados a México y doctora en arquitectura, tenía ya un bagaje como gestora y, en un mundo aún hoy bastante masculino, estaba acostumbrada a ser la “primera mujer” que ocupaba diversos cargos de responsabilidad. La primera consejera de Vivienda y Suelo de Galicia había sido primera presidenta-decana de Colegio Oficial de Arquitectos de Galicia (COAG) y segunda consejera, desde su creación en 1931, del Consejo Superior de los Arquitectos Españoles (CSCAE). Ahora, Táboas (Ciudad de México, 61 años) vuelve a romper un techo, al convertirse en la primera española vicepresidenta de la Unión Internacional de Arquitectos (UIA).

Esta institución es la cúpula planetaria que comunica a los consejos de arquitectos de los países, un organismo estrechamente relacionado con la Unesco, con sede en París, que nació tras la Segunda Guerra Mundial con el objetivo de ayudar a “reconstruir el mundo”. Ahora, su misión es posiblemente más complicada: cambiar la manera de construir en el mundo para no destruir el mundo, en un apocalíptico escenario de calentamiento global. Táboas fue propuesta como candidata por parte del CSCAE y salió elegida a principios de julio, por unanimidad, como vicepresidenta primera durante el congreso que tuvo lugar en Copenhague. Nunca antes un representante de España había ocupado ese cargo, y esta es también la primera vez que una mujer, la suiza Regina Gonthier, llega a la presidencia de la UIA. Entre las tareas de la arquitecta gallega estará la de organizar con el consejo español —que también preside una mujer, Marta Vall-Llosera— el próximo Congreso Mundial de Arquitectura, en 2026, para el que la Unesco ha escogido Barcelona como sede.

 Aunque la institución, explica la profesional radicada en Pontevedra, tiene otras misiones importantes, como la de marcar los requisitos de las titulaciones en los distintos países y “repensar” cómo se debe edificar para hacer frente al cambio climático, algunos de los hitos más vistosos de la UIA salen de los concursos que organizan desde hace décadas, como la Ópera de Sidney (Jørn Utzon, 1957-1973, Patrimonio de la Humanidad) o, en colaboración con la Unesco, la nueva Biblioteca de Alejandría (Snøhetta, Kapeller, Thorsen, Dykers y Hamza, 1997-2002). Táboas, que ejerció la política pura y dura desde el BNG, primero como consejera de la Xunta y luego, hasta 2012, como parlamentaria autonómica, no descarta la idea de volver algún día a ese frente, pero reivindica que la actividad de la UIA es “otra forma de hacer política”. Junto a ella, en la ejecutiva del organismo hay arquitectos de Macao, Brasil, Angola, China, Polonia y México. La mitad, recalca, “nos entendemos en portugués y gallego, para que nadie diga que nuestra lengua no vale para moverse por el mundo”.

Frente al individualismo que se pudiera imaginar entre las estrellas de la arquitectura, Táboas asegura que hay “una corriente potente de toma de conciencia, de colaboración para aportar soluciones a los problemas” que se presentan en un planeta castigado. Un globo terráqueo con “ciudades que viven de espaldas a ese territorio” que les rodea y “del que dependen para obtener energía, agua y alimento o gestionar su basura”; con urbes insostenibles, sin árboles, sin sombra, donde “el asfalto, como ya se ve en Arizona, puede causar quemaduras”. “Me preocupa mucho todo esto”, avisa, “no vamos a poder pisar el suelo”.

 Al congreso de Copenhague viajaron arquitectos que trabajan en países muy pobres y que desarrollan “obras maravillosas de bajo coste, respetuosas con el medio, ejemplos que te reconcilian con el mundo”, comenta Teresa Táboas, que reconoce su admiración por colegas como Yasmeen Lari, primera arquitecta pakistaní, premiada este año con la medalla de oro del Real Instituto de Arquitectos Británicos. Mientras tanto, en otros lugares se proyectan “aberraciones como la Ciudad Lineal de Arabia Saudí”, lamenta. La invención del aire acondicionado cambió las reglas del juego y permitió, artificialmente, “ocupar territorios impensables para el desarrollo de la vida”. A partir de ahí, se están creando de la nada, en medio del desierto, edificios acristalados en climas extremos, y se fundan metrópolis alternativas, como la nueva capital administrativa de El Cairo, porque la contaminación y el exceso de población harán inhabitable la actual.

“Hay que proteger los recursos hídricos y los refugios climáticos” de las zonas templadas, reclama Táboas. “En el futuro, las guerras pueden ser por el agua”, advierte, “los arquitectos tenemos retos globales muy urgentes y otros que son diferentes según el país. La realidad asiática, africana o sudamericana, con una población joven, necesita escuelas y clínicas. La europea, de personas mayores y que viven solas, precisa viviendas accesibles”. “La crisis del coronavirus nos hizo ver que la casa debe ser flexible: es el espacio de vida, pero también de trabajo, de estudio y de consumo masivo de ocio”, describe la vicepresidenta de la UIA, “la arquitectura es importantísima para las personas, porque es la responsable de crear el escenario en el que se desarrolla su vida”. Este marco, desde el encuadre más íntimo hasta el más social, irá cambiando, o no, a medida que el ser humano queme sus etapas, pero sin duda condicionará su existencia.

El derecho humano del sol en la ventana

Con el nacionalista Anxo Quintana en la vicepresidencia de la Xunta, el Bloque la puso al frente de una consejería nueva, la de Vivenda e Solo (2005-2009), justo en el momento en que la burbuja se hinchó tanto que acabó reventando. En 1990 la arquitecta había fundado su propio estudio, después de empezar en el de César Portela (Premio Nacional 1999 y Medalla de Oro de Arquitectura, 2023), y también había trabajado como técnica en un Ayuntamiento. Sabía de sobra a qué intereses se enfrentaba cuando en 2008 entraron en vigor sus Normas do Hábitat de Galicia, un proyecto estrella con el que el Gobierno bipartito puso coto a la codicia de los promotores. Se elevaba en un 83%, hasta un mínimo de 40 metros cuadrados, la superficie de los minipisos; las salas de estar nunca podrían medir menos de 12 metros, los baños, cinco; las cocinas, siete; el comedor, seis metros en las viviendas de un dormitorio y nueve en los más grandes; el cuarto individual mínimo no podría estar por debajo de los ocho metros cuadrados útiles.

Con las normas de la consejería de Táboas, los pasillos y las puertas crecieron en anchura y altura, al igual que los techos de las casas y el tamaño de los patios de luces. Las estancias bajo cubierta solo podrían computar como habitables cuando la altura mínima fuese de 2,40 metros, frente a los 1,50 permitidos hasta el momento. Casi todo se revisó, desde el aspecto externo hasta las dimensiones de los garajes y las zonas comunitarias de los inmuebles, y además se aprobó que el salón, la cocina, el comedor y los dormitorios fuesen exteriores, con luz natural y ventanas que asegurasen la relación con el entorno. Alguna de las estancias principales tendría que estar orientada, en los edificios nuevos, de tal forma que garantizase al menos una hora diaria de sol directo en diciembre. “Desde Galicia, este rincón del mundo que en realidad es el centro del Atlántico”, recuerda la arquitecta, “propusimos iniciativas de vanguardia, como la de las estancias con sol o el reciclaje de las aguas grises” para el riego, un recurso que ahora se implanta frente a la sequía. En la hemeroteca de cuando gobernaba, Táboas repite como un mantra que “la vivienda es un bien de uso, no de consumo, especulación” y “perversión urbanística”, un “derecho que no debería suponer más que el 30% de los ingresos” de la gente.

 La exdirigente de la Xunta cita la canción 4 degrees (4 grados) de Anohni and The Johnsons, que sonó en Copenhague. Solo cuatro grados más pueden acabar con todo, describe la letra: “Quiero ver a los perros llorar por el agua. Quiero ver a los peces panza arriba en el mar [...] quiero quemar el cielo, quiero quemar la brisa, quiero ver a los animales morir en los árboles. ¡Adelante, adelante!, solo cuatro grados”. La gravedad del cambio climático fue el asunto que vertebró la cumbre mundial de los arquitectos, y una de las intervenciones fue la de una joven activista danesa Elise Sydendal, mucho menos famosa que la sueca Greta Thunberg.

“Es trabajo de los arquitectos ayudar a que los territorios sean más resilientes” frente al desastre, insiste. “En Copenhague, con otras compañeras, defendí que se rompa con la narrativa que solo habla de las ciudades y se empiece a hablar del territorio, rural y urbano, como un todo”, destaca. El futuro, para Táboas, está en “ciudades más pequeñas”. Escalas en las que es posible mantener la transición y el contacto con la naturaleza. Los nórdicos en esto “están mucho más concienciados”, reconoce. Al final de la asamblea, con el lema No dejar a nadie atrás, la organización condensó las conclusiones en “10 principios de la edificación”. Táboas los ve como “los 10 mandamientos” de la arquitectura del futuro. El primero: “No hay belleza en exclusión”."                 (Silvia R. Pontevedra , El País, 10/08/23)

1/8/23

Luces, cámara... ¡Feijóo! (7): del "divorcio duro" al "está usted necesitada", 13 años perdidos en la lucha contra el machismo

 "Cinco años antes de que Alberto Núñez Feijóo disculpara a un condenado por maltrato que llamó "puta", "loca" e "imbécil" a su mujer amenazándola con arruinarle la vida porque el suyo fue, dijo, un "divorcio duro", el líder de PP ya daba muestras en Galicia de actitudes de similar o peor calado.

En un debate en el Parlamento autonómico en el que confrontaba con el entonces líder de la oposición, Luis Villares, Feijóo se refirió sin motivo a la portavoz del Bloque Nacionalista Galego, Ana Pontón, asegurando que estaba "muy necesitada".  Junto a su escaño y detrás de él, un grupo de señoros diputados a los que ha situado ahora en los máximos puestos de responsabilidad del PP le coreó la gracia

En el vídeo que recoge aquel vergonzoso momento se les puede ver en actitud jocosa: Alfonso Rueda, presidente de la Xunta; Miguel Tellado, vicesecretario de Organización Territorial, senador y cabeza de lista por A Coruña; Pedro Puy, portavoz parlamentario y redactor del programa con el que el partido se presenta a las elecciones de este domingo...

Cuchicheando entre risas observan a Pontón tratar inútilmente de exigir explicaciones ante la "expresión machista repugnante" que acababa de sufrir, mientras el presidente de la Cámara, Miguel Santalices, también del PP, le corta el audio del micro a la agredida diciendo que no, que no, que él no cree que espetarle a una diputada en sede parlamentaria que está necesitada sea "una expresión lesiva", y que además Feijóo ha ya había retirado su afirmación.

Feijóo nunca pidió perdón a Ana Pontón

Sucedió durante el pleno del 7 de junio de 2018, en una época en la que en la comunidad, según La Voz de Galicia, se registraban tres agresiones sexuales al día. Feijóo nunca pidió disculpas por sus palabras, ni a Pontón ni a nadie. Al mes siguiente de aquel pleno, una mujer de 57 años murió degollada por su marido en una céntrica calle de A Coruña. Ese año hubo otros dos asesinatos machistas en Galicia y otros 51 más en el resto de España. Desde 1999 hasta hoy van 1.212 víctimas mortales por violencia de género.

Parece una obviedad que existe una relación directa entre los discursos machistas que normalizan la degradación de la mujer o que la sitúan en una posición de subordinación y la respuesta violenta que manifiestan algunos hombres cuando ven amenazada la posición de superioridad que consideran establecida y justa. Más aún si es discurso no proviene de debate en la barra de un bar sino de una respuesta parlamentaria de todo un presidente de la Xunta.

"Feijóo siempre se ha caracterizado por hacer un ejercicio de cinismo en estas cuestiones: condena la violencia de género, sí, pero a la vez la legitima con declaraciones lamentables de ese tipo", asegura Marta Lois, profesora de Ciencias Políticas en la Universidade de Santiago y cabeza de lista de la candidatura de Sumar por A Coruña. Asegura incluso que el aspirante del PP a la presidencia del Gobierno ha utilizado Galicia como "laboratorio de la contrarreforma" contra el feminismo.

Esa afirmación puede resultar extraña para quienes hayan escuchado a Feijóo asegurar, por ejemplo, que si llega a presidente no piensa derogar la ley del aborto que su partido votó en contra y recurrió ante el Tribunal Constitucional aunque él mismo no haya aclarado si lo considera o no un derecho de la mujer.

Una ley elaborada por el Foro Español de la Familia

Pero es tan raro como para quienes, como Noa Díaz, portavoz de Igualdad del PSdeG en el Parlamento gallego, recuerdan que su primera iniciativa legislativa tras ganar las elecciones autonómicas de 2009 fue convertir en ley un texto elaborado por el Foro Español de la Familia que apoyaba con subvenciones y amparo institucional el argumentario de la ultraderecha sobre la interrupción voluntaria del embarazo.

Doce años después, la sanidad pública gallega deriva a clínicas privadas cerca del 80% de las interrupciones del embarazo que se realizan en la comunidad, según datos del Ministerio de Sanidad.

"Las políticas de igualdad de Feijóo, si es que se las puede llamar así, adolecen de una enorme falta de valentía", opina Díaz. "No habla de machismo ni de feminismo, y es verdad que se han establecido mecanismos para proteger a las mujeres agredidas, pero no se ha hecho absolutamente nada en materia de prevención, educación y concienciación social. Es decir, cuando una mujer resulta agredida se la protege, pero de lo que ese trata es de conseguir que a las mujeres no nos agredan por serlo", resume.

El pasado 4 de julio, Díaz presentó al pleno una iniciativa que pretendía instar al pleno a condenar "los discursos negacionistas de la violencia machista" asó como  "los gobiernos y pactos de gobierno que impliquen estos discursos y amparen a fuerzas políticas que los promuevan". La mayoría absoluta que Feijóo obtuvo en las últimas elecciones autonómicas, incluido, claro, el voto de las veintún diputadas del grupo popular, impidió que la iniciativa saliera adelante.

"Un camaleón"

Para Nicolasa Castro, secretaria confederal das Mulleres de la Confederación Intersindical Galega (CIG), la central mayoritaria en Galicia, Feijóo también es "un camaleón", que mimetiza su discurso con el color del entorno en función de los votos que crea posible atraer en cada momento pero, en la práctica permaneciendo inmóvil, o incluso aplicando medidas que provocan retrocesos.

"Desde que normalizó el relato de los antiabortistas ha desmantelado todo lo que se había hecho en materia de igualdad. Dice que no va derogar la ley del aborto pero la torpedea; ha minimizado los puntos de información para jóvenes en materia de sexualidad, los puntos de encuentro familiar...", relata Castro.

La sindicalista añade que los recortes que aplicó Feijóo cuando llegó a la Xunta afectaron especialmente a servicios públicos donde las mujeres "son mayoría tanto como trabajadoras como por demandantes", especialmente en el sector de la atención a la dependencia.

La portavoz de la CIG también alerta sobre la desarticulación de las medidas de conciliación en la propia Administración autonómica, donde las funcionarias y trabajadoras del sector público ven obstaculizado el acceso a sus derechos de reducción de jornada o de traslado de puesto de trabajo cuando este es peligros en caso de embarazo, y que las obliga a acudir a la justicia para verlos reconocidos.

"Por no haber, en el sector público autonómico ni siquiera hay un plan de igualdad, que es obligatorio desde 2007", añade. Un plan que en cualquier empresa habría contemplado expedientes sancionadores si a cualquier trabajador se le ocurriera dirigirse a una compañera, subalterna o superior jerárquica diciéndole que está necesitada.

Público se ha dirigido al PP para tratar de obtener la opinión de Raquel Touriño, vicesecretaria de Igualdad de la ejecutiva autonómica; y de Susana López Abella, directora xeral de Igualdade de la Xunta hasta el pasado mes de junio y desde entonces diputada en el Parlamento de Galicia. Al cierre de este artículo, el PP no había respondido al ofrecimiento."             (Juan Oliver  , Público, 20/07/23)

24/3/23

As historias esquencidas das internas do Hospital psiquiátrico de Conxo: "Morrían soas no centro"

 "Hai tempo que xa tiñamos interese en difundir o ingreso desta transferencia. A documentación recibirámola en 2012 do Hospital Psiquiátrico de Conxo debido ao interese que garda a documentación que se conserva. Isto é así porque son moi poucos os casos de historias clínicas e psiquiátricas que se convervan en toda España. Practicamente toda esa documentación foi destruída por diversos motivos. Doutra parte, todos os anos polo Día Internacional da Muller, nós preparamos unha mostra porque temos o compromiso de resaltar e dar a coñecer os documentos relacionados coas mulleres que poidan axudar a difundir a historia do papel das mulleres dentro da nosa sociedade. Este ano confluíron estas dúas ideas e dixemos: por que non? Así difundimos os documentos relacionados coas mulleres no hospital de Conxo.

-Por que se cedeu ese material de Conxo ao Arquivo de Galicia?
O hospital de Conxo, aínda que naceu como unha institución privada, foi unha Fundación do Cabido de Santiago, pasou por diferentes estapas durante a súa historia. Con  posterioridade foi comprado pola Deputación da Coruña e finalmente, pasou a súa xestión á Xunta de Galicia. Desde este último momento, os documentos que reflicten a historia da súa xestión, pasan a formar parte da Xunta e nós somos o Arquivo de Galicia, encargados de recoller toda a documentación producida polo goberno galego. Desta maneira, isto non é máis que un proceso normal de transferencia da responsabilidade de custodia dos documentos, desde as oficinas até o Arquivo.

-Foron necesarios traballos de restauración ou de escolla entre esta documentación?
Non, todos se conservan ben, tampouco temos un laboratorio de restauración. En tal caso, a conservación é boa.

-Dentro desa documentación figurarán historiais clínicos. Esas persoas están falecidas?
Si, nós este ano acabamos de transferir un segundo lote de documentos desde Conxo, isto amplía o período cronolóxico que temos até o momento. En calquera caso é de persoas xa falecidas.

-Durante o tempo que leva aberta a exposición, houbo algún parente desas persoas que estiveron en Conxo visitando a mostra?
Non temos constancia. Como dicía, os documentos falan de persoas falecidas cuxas historias se desenvolveron hai moito tempo, por iso non é sinxelo seguirlle a pista a estas persoas.

-A mostra recolle tamén fotografías. Como se recolleron?
Da mesma maneira que os documentos de carácter administrativo ou de carácter máis médico como as historicas clínicas. As fotografías viñeron na última entrega feita este ano.

-Non hai fotografias realizadas por autores ou autoras específicos que fixesen retratos dentro do hospital?
Non temos constancia, non hai ningunha fonte externa.

-Hai unha fotografía realizada pola cineasta Ana Turbau dentro do Centro de Conxo. Como puido realizar este retrato de varias mulleres usuarias?
O certo é que non sabemos como puido sacalas. Sabemos que ella estivo dentro mais descoñecemos como foron as xestións para entrar. Descoñezo totalmente ese punto.

-O subtítulo da exposición apunta ás mulleres que no seu momento buscaron romper o papel de xénero establecido. Sabe como romperon esas regras establecidas pola sociedade tradicional?
Esas experiencias poden estudarse mediante a correspondencia que mantiñan desde o centro ou a historia dos seus expedientes. Son historias que elas mesmas contan nesa fase de diálogo cos médicos para coñecer os antecedentes da súa vida. Ás veces traslucen unha serie de hábitos sexuais non adminitidos ou cunha traxectoria política tamén cuestionada. Hoxe en día xulgamos esas historias desde a nosa perspectiva e de aí que vexamos uns roles de xénero moi marcados na súa época. Por tanto, os comportamentos fóra deses esquemas sociais do momento eran moi cuestionados.

-Era excusa suficiente dicir simplemente “non” para o internamento destas mulleres?
Non creo que fose así, porque o documento de ingreso debía estar acompañado dun certificado médico apuntando que esa persoa estaba mal. A cuestión está en cando e como se decidía se esa persoa estaba mal ou como se rompían eses requerementos. Quero dicir, o ingreso no hospital non era simple, tiña uns trámites previos, mais socialmente determinados comportamentos non eran aceptados como normais. Por tanto, estariamos diante dunha suposta doenza. Esa rebelión era un síntoma de non estar ben.

-Cales eran as presuntas doenzas atribuídas a estas usuarias?
Pois histeria, moitas veces esquizofrenia e mesmo hai algunhas historias que son moi curiosas como por exemplo “loucura xenital”. Hoxe en día estes diagnósticos están fóra de lugar. Non sei se había algún estudo científico que avalara estes diagnósticos. En tal caso, resultan cando menos chocantes estas historias.

-Até cando se mantivo este tipo de sistemas para pechar ás mulleres dentro dos centros psiquiátricos?
Os conceptos actuais da psiquiatría avogan máis pola inclusión das persoas usuarias dentro da sociedade cunhas vivencias máis normalizadas e non pechalas e illalas do mundo. Daquela, as persoas tiñan uns contactos moi limitados co exterior e mesmo morrían no centro. Isto podémolo ver nas cartas que escribían e nunca chegaron ao seu destino e que están incluídas nas historias clínicas e falan da súa situación.

-Cales serían os principais puntos que destacaría para animar á xente a ver esta mostra?
Creo que deixa uns testemuños moi vívidos do que son as historias destas mulleres e que reflicten moi ben a mentalidade dunha época. É algo que interesa á xente hoxe en día. Primeiro, porque a preocupación pola saúde mental está moi presente no día a día ben polo tipo de vida que levamos, pola pandemia e outras cuestións. Contribuír a quitar o tabú que existe para falar destas cuestións e que non sexa só unha preocupación para acabar encontrando unha solución. Penso que estas historias poden axudar a quitar ese tabú."                  (Moncho Mariño , Galicia Confidencial, 17/03/2023)