"O 21 de abril de 2018 nacían as brigadas deseucaliptizadoras de Galicia
cun obxectivo ben definido: eliminar os eucaliptos das terras
comunitarias e reforestar os montes galegos con especies autóctonas no
canto de especies exóticas e invasoras. Estas brigadas defínense a si
mesmas como “unha iniciativa de voluntariado ambiental para recuperar a
biodiversidade e combater a eucaliptización da Galiza”, para o cal
“promoven accións de restauración ambiental en áreas con valores
ambientais degradados ou ameazados pola eucaliptización, estando abertas
á participación de persoas voluntarias e titulares de parcelas de
monte”.
Coa intención de afondar neste movemento para comprendelo mellor, os
investigadores Diego Cidrás, do Departamento de Xeografía da
Universidade de Santiago de Compostela, e Marien González Hidalgo, do
Departamento de Desenvolvemento urbano e rural da Universidade Sueca de
Ciencias Agrícolas, exploraron como os movementos ecoloxistas de base
conciben as especies exóticas invasoras e, concretamente, o eucalipto en
Galicia, somerxíndose nas chamadas brigadas deseucaliptizadoras. Os
resultados daquela experiencia investigadora publícanse na revista científica Political Geography.
Para Cidrás e González, os coñecementos e prácticas destas brigadas non
se poden ver como “nesgados” ou “emocionais”, senón “como provedores de
aspectos políticos clave que axudan a comprender escenarios pasados,
presentes e futuros de percepcións conflitivas da xestión forestal
baseada nas plantacións de árbores”.
“Determinar se, como e en que condicións determinadas especies se fan
invasoras foi, desde mediados do século XX, un dos problemas
fundamentais para os investigadores e os responsables políticos nos
campos da conservación da biodiversidade e da xestión da paisaxe”,
expoñen ambos os autores, que recoñecen que a definición e catalogación
de especies exóticas invasoras foi un asunto de notábeis discrepancias
científicas e, en xeral, “parece consolidarse unha aposta xenérica por
convivir con estas especies e deixalas estar”.
Con todo, destacan que, “en consonancia co Programa da ONU para o Medio Ambiente, un axente clave como a Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN)
definiu e difundiu a noción de especie exótica invasora como «animais,
plantas ou outros organismos que se introducen en lugares fóra da súa
área de distribución natural, impactando negativamente na biodiversidade
nativa, servizos ecosistémicos ou o benestar humano»”.
Co seu traballo sobre as brigadas deseucaliptizadoras, Cidrás e
González pretenden “comprender mellor o que outros considerarían
definicións de especies exóticas que están cargadas de valor ou de
emoción", isto é, coas “definicións de aqueles que están activamente
implicados na erradicación de especies exóticas”. Porque coñecer a súa
visión, din, “non só é necesario para comprender mellor os conflitos,
senón que tamén permite tomalos en serio, en lugar de infravalorar os
compromisos emocionais e cargados de poder coas paisaxes e os recursos
naturais”.
Para estes investigadores, “categorizar algunhas percepcións das
especies invasoras como «cargadas de emocións» é moitas veces unha forma
de subestimar tales argumentos, en lugar de comprometerse co que esas
emocións teñen que ver con cuestións de espazo, medio ambiente e
xustiza”, argúen.
UN ANO E MEDIO COS BRIGADISTAS
Cidrás e González non teñen nin a máis mínima dúbida de que activistas e
traballadores ambientais “deben ser considerados como informantes
claves nos debates ecolóxicos, xa que as súas perspectivas poñen de
manifesto os contextos históricos, políticos e económicos en relación a
diversas escalas espaciais e temporais, conformando os debates sobre a
sustentabilidade social a través da súa creación, desenvolvemento,
aplicación e difusión de conceptos e ideas”, defenden.
É por iso polo que acudiron ás brigadas deseucaliptizadoras, para facer
con estas un estudo que durou ano e medio. Como explican, o obxectivo
destas brigadas “non é só frear o máximo posible a expansión do
eucalipto, senón tamén restaurar e aumentar a biodiversidade, evitar o
aumento da incidencia dos incendios forestais e recuperar a xestión
forestal comunal”.
Ao introducirse nas brigadas e acompañalas, buscaron “unha comprensión
común sobre os problemas percibidos asociados aos eucaliptos” e
“comprometernos coa acción directa de arrincar eucaliptos, creando
relacións con outros participantes”, comentan Cidrás e González, que
pasaron a ser brigadistas para coñecer de primeira man as tarefas que se
fan (desde arrincar gromos de eucaliptos, até plantar árboles
autóctonas) e as opinión dos voluntarios. Tras aquela experiencia,
realizaron unha enquisa respondida por 166 brigadistas, entrevistas
persoais e organizouse unha discusión cun grupo focal.
CALES SON OS ARGUMENTOS DAS BRIGADAS?
Como resultado desas consultas, constataron que non hai dúbidas entre
os activistas en definir o eucalipto como especie invasora: “As nosas
entrevistas con activistas tamén mostran como o seu coñecemento e
percepcións do eucalipto como especie invasora son cruciais para
motivar, manter e ampliar o seu compromiso diario coas brigadas. Nestas
conversas tamén se amosou como os activistas están especialmente
interesados en debater e compartir aspectos sociais da invasividade do
eucalipto en Galicia, o que tamén amosa o papel das brigadas
deseucaliptizadoras á hora de facilitar espazos de debate crítico sobre o
modelo forestal autonómico baseado nos monocultivos de eucalipto”,
describen.
Nas respostas dos brigadistas viron, por exemplo, que a idea de especie
invasora que teñen “transcende discursivamente a dimensión biolóxica
cara un significado más politizado”, plasmándose en comentarios como “os
eucaliptos invaden o noso territorio”, ou outras reflexión expostas
como a seguinte por unha voluntaria: “O estado actual das terras
comunais é froito dun modelo forestal baseado nos monocultivos, imposto
durante a ditadura […], buscaban só pasta de madeira, basicamente para
Ence. Todo o modelo de autoxestión e autoorganización que existía antes
foi tirado ao lixo”. Ou estoutra: “Ao final estamos loitando cun
problema de clase, porque todas as persoas que viven no rural acaban
indefensas ante as institucións públicas locais, a Xunta, etc., xa que
todos están ao servizo desas persoas [referido a Ence]”.
Outra percepción dos brigadistas sobre o eucalipto é a dunha árbore que
dana a biodiversidade nos ecosistemas de Galicia. Así, os voluntarios e
voluntarias expresan a súa preocupación polo rápido crecemento dos
eucaliptos en comparación coas especies endémicas, a súa gran capacidade
de rexeneración e expansión, ou as propiedades pirófitas da especie.
EVIDENCIAS CIENTÍFICAS
Estas non son só impresión ou percepcións individuais dos brigadistas. Os rexistros históricos cuestionan tamén a nesgada campaña publicitaria que lanzou o lobby da madeira en
Galicia en medios tradicionais a prol do eucalipto e a súa relación cos
incendios: esta árbore, xunto co piñeiro, é a especie máis involucrada
nos lumes forestais que afectan áreas arboradas en Galicia, sendo as que
acumulan máis casos de lumes e maior superficie arborada queimada en
case catro décadas no país. Asi quedou constatado nun estudo do Centro de Investigación Forestal CIFOR-INIA
(Ministerio de Economía, Industria e Competitividade) no que se
contabilizou o número de incendios en todo o territorio español entre
1974 e 2010. Nesa distribución de todos os lumes, por especies arbóreas
afectadas, o eucalipto é a segunda con máis casos e a cuarta por
superficie queimada no conxunto do Estado, pero en Galicia é a segunda
por número de incendios e hectáreas calcinadas, só por detrás do piñeiro
bravo. É dicir, o eucalipto arde máis e mellor en Galicia.
Sobre a expansión da especie, Adolfo Cordero Rivera, director do
Laboratorio de Ecoloxía Evolutiva e da Conservación da Universidade de
Vigo, xa avisou de intereses da industria baixo algúns supostos
traballos científicos e lamenta que malia as evidencias da “capacidade
invasora dos eucaliptos despois de incendio, aínda hai quen o nega”. Na
súa opinión, baseada en evidencias, “as plantacións de eucaliptos en
Galicia estanse a espallar de forma descontrolada, superando con moito
as previsións”.
“En boa parte, este aumento non resulta de novas plantacións, se non da
invasión de montes abandonados, particularmente despois de incendios.
Este panorama pon en grave risco bens materiais, naturais e as propias
vidas das persoas, polo que cómpre facer cumprir as regulacións legais
que xa existen, e pór orde no sector forestal”, explicaba Cordero neste xornal, en 2020.
Para este científico, o feito de que “deseucaliptización” fose elexida palabra do ano 2018 no Portal das Palabras, “demostra que a poboación está moi concienciada sobre os problemas que estas plantacións nos poden xerar”.
ENCE, SINALADA
Volvendo ao estudo de Cidrás e González, nas respostas recibidas das
voluntarias e voluntarios observaron como estes sinalan a industria e o
mercado forestais como principais responsables do aumento da superficie
ocupada polo eucalipto, e particularmente, a empresa Ence, con
afirmacións coma esta: “É a industria da pasta de papel a que impulsa
esta expansión” ou “é unha especie invasora totalmente por unha cuestión
económica”, que se relaciona, ademais, co modelo de monocultivo, o cal,
“ao non requirir silvicultura activa, foi interpretado como un
contribuínte ao despoboamento humano e ao progresivo abandono das
terras, e esta dinámica, a ollos dos participantes, facilitou as
invasións biolóxicas”, clarifican os autores do estudo.
Nese sentido, unha brigadista lles comentou: “Hai que ter en conta que
este tipo de monte [monocultivo de eucalipto] foi establecido con moita
propaganda, subvencións da Xunta á plantación, para impoñer un só uso do
monte. [...] é difícil cambiar todo ese discurso imposto durante 35
anos”.
Ligado a isto, “a mala silvicultura arredor das plantacións de
eucaliptos foi vista como un facilitador de grandes incendios forestais
en zonas boscosas, facilitando á súa vez a expansión dos eucaliptos
debido ás propiedades pirófitas desta especie; polo tanto, as
plantacións abandonadas teñen máis probabilidades de sufrir incendios
forestais e, en consecuencia, rexen mellor que calquera especie
competidora”, proseguen os responsables da investigación.
UN PROBLEMA PAISAXÍSTICO
En canto á forma de vivir e interpretar as paisaxes locais nas que se
expanden os eucaliptos, interpretan das conversas cos brigadistas que a
súa visión “transcende a ecoloxía e convértese nunha preocupación
estética e emocional”, ao ser vistos os eucaliptais como “unha fonte de
degradación da paisaxe”, con afirmacións como esta: “Os eucaliptos son
invasores porque esnaquizan as nosas paisaxes”. De xeito que entre os
brigadistas hai a percepción de que a degradación da paisaxe é “unha
proba fáctica da invasión”, con comentarios coma este: “Só hai que dar
un paseo e mirar arredor destas montañas danadas, cheas de eucaliptos”.
“A dimensión cultural dos eucaliptos como especie invasora impregnou
todas as respostas dos activistas. As análises críticas e políticas das
desigualdades ambientais, económicas e rurais históricas e actuais foron
habituais nos debates espontáneos así como nas nosas entrevistas. De
novo, os activistas non só discutiron e compartiron as súas ideas
arredor das dimensións culturais dos eucaliptos como invasores, senón
que tamén compartiron como as brigadas está tentando construír unha
cultura contra-hexemónica arredor das plantacións de eucaliptos”,
resumen os investigadores.
En conxunto, das respostas obtidas na enquisa e entrevistas, e das
interaccións cos brigadistas durante as tarefas de deseucaliptización,
Cidrás e González observaron que “os activistas sinalan a orixe, o
comportamento, a xestión e a paisaxe como temas fundamentais e complexos
á hora de definir o eucalipto como invasor en Galicia”.
VALORAR O COÑECEMENTO DOS BRIGADISTAS
Para eles, o seu estudo de caso lles permite argumentar que “é
necesario recoñecer as percepcións dos activistas locais sobre as
especies invasoras máis aló das categorizacións de «nesgada» ou
«demasiado emocional», xa que axudan a comprender escenarios pasados,
presentes e futuros de percepcións conflitivas sobre a xestión forestal
baseada nas plantacións de árbores”
Con base nesta observación participante que realizaron nas brigadas
deseucaliptizadoras, estes investigadores valoran que estas “non só
axudan e difunden opinións críticas particulares sobre os impactos dos
eucaliptos a escala local e nacional; contribúen tamén á recollida,
proba e discusión do coñecemento científico no ámbito local”, ademais
“implicar unha reactivación do rural galego, onde tamén teñen cabida as
actividades non extractivas”. De feito, argúen que “os esforzos diarios
de deseucaliptización e aumento da diversidade forestal xa demostraron
como certas zonas gañaron en dinamismo social e están mellor preparadas
para facer fronte ao cambio climático, particularmente relacionado cos
incendios forestais”.
Por último, subliñan que se podería caer na tentación de pensar que
algúns argumentos dos activistas contra o eucalipto poden considerarse
demasiado emocionais, ideolóxicos ou que fomentan o patriotismo
ecolóxico”, o certo para eles, no contexto galego e das brigadas
deseucaliptizadoras, estas voluntarias e voluntarios “mostraron motivos
científicos, xeográficos, culturais e tamén emocionais relevantes para
as súas definicións e prácticas”.
É O EUCALIPTO UNHA ESPECIE EXÓTICA INVASORA?
O eucalipto é unha especie exótica orixinaria de Australia que chegou a Galicia arredor de 1850. Con todo, non hai consenso en se debe ser ou non catalogada como especie invasora aquí.
“As administracións públicas con competencias a diferentes escalas
administrativas (Unión Europea, Goberno español e Xunta de Galicia)
regularon cada vez máis a conservación da biodiversidade e, polo tanto, a
xestión das especies exóticas invasoras baseándose na definición da
UICN. As súas leis e consecuentes instrumentos —en forma de catálogos de
especies exóticas invasoras— regulan o réxime xurídico do eucalipto,
actualmente non catalogado como invasor. Non obstante, o camiño cara a
esta decisión non estivo exento de polémica”, explican Cidrás e
González, que observan que o “carácter invasor” do eucalipto “recoñécese
de forma diferente segundo o enfoque científico ou político”.
Por unha banda, existen importantes xustificacións económicas para
explotalo: segundo datos da Asociación Forestal de Galicia, en 2018 a
venda de madeira de eucalipto reportou aos propietarios de plantacións
204 millóns de euros, dos 278 millóns totais do sector da talla; doutra
banda, as empresas asociadas ao Clúster da Madeira e do Deseño de
Galicia alcanzaron unha facturación ese ano de 1.733 millóns de euros e
sosteñen 5.200 empregos; polo seu lado, a Consellería do Medio Rural
defende que cada ano hai 111.000 solicitudes de curtas e que 300 millóns
de euros que reporta esta especie en ingresos repártense entre unhas
80.000 persoas. Mentres, Ence, como empresa interesada no mercado do
eucalipto, defende que "non hai base científica para considerar o eucalipto como especie invasora".
Pero si hai evidencias científicas de que o eucalipto causa danos na
biodiversidade do territorio galego. Lembremos que a definición da UICN
identifica como especies exóticas invasoras os “animais, plantas ou
outros organismos que se introducen en lugares fóra da súa área de
distribución natural, impactando negativamente na biodiversidade nativa,
servizos ecosistémicos ou o benestar humano”. Polo tanto, segundo esta
definición e as evidencias recollidas en Galicia, o eucalipto si
respondería ao perfil de especie exótica invasora.
Unha das múltiples liñas de investigación que se están aplicando
céntrase no impacto do eucalipto na biodiversidade. E, de momento,
parece haber consenso científico en que os eucaliptais a empobrecen.
Unha das achegas vén de investigadores dos departamentos de Bioloxía
Funcional e Zooloxía, Xenética e Antropoloxía Física da Universidade de
Santiago de Compostela. Nos últimos anos estiveron comparando o impacto
de eucaliptais e carballeiras nos hábitats nos que se asintan. Esa contribución científica
certifica o impacto negativo do eucalipto na biodiversidade, neste
caso, sobre comunidades de liques epífitos (medran sobre os troncos das
árbores). Unha achega con antecedentes en 2013, cando os seus autores
publicaron outro estudo similar
sobre liques en bosques dominados por carballos, piñeiros e eucaliptos
(os liques son organismos resultantes da simbiose de fungos con algas
unicelulares).
O que observaron daquela é que “a diversidade e abundancia de liques é
maior en bosques nativos de carballos e en piñeirais, e moito menor en
eucaliptais, sobre todos nos máis novos”, afirmaba a investigadora
principal destes dous traballos, María Calviño Cancela, profesora
titular do Departamento de Ecoloxía e Bioloxía Animal da Universidade de
Vigo.
Entre os seus achados, atoparon tamén que “os bosques autóctonos teñen
unha composición de especies moi diferenciada dos demais, coa porcentaxe
máis elevada de especies únicas (que non apareceron nos demais tipos de
hábitats forestais, de piñeirais e eucaliptais), e estiveron mais
asociados coas especies de maior importancia desde o punto de vista da
conservación (as especies menos comúns)”, detallaba a este xornal a científica.
En 2018, publicaron os resultados doutro
estudo que compara a biodiversidade áreas dominadas por eucaliptais e
carballeiras na provincia de Pontevedra, nos concellos de Moraña, Campo
Lameiro, Cerdedo–Cotobade, Ponte Caldelas e Pazos de Borbén. O que
atoparon foi que nas zonas dominadas polo eucalipto hai menos
diversidade de especies de plantas e menos variedade e abundancia de
aves que nos terreos nos que o rei é o carballo.
Uns resultados que se viron posteriormente confirmados por outro estudo similar
destes investigadores, nesta ocasión, na área central de Galicia, na
comarca da Ulloa. As conclusións ás que chegaron son tamén que nos
bosques autóctonos hai unha maior riqueza de especies de aves e plantas
que nos eucaliptais. Con base nos seus resultados, estes científicos
alertaron de que “unha crecente extensión de plantacións exóticas en
detrimento dos bosques nativos probablemente conduciría a unha maior
perda de biodiversidade”, polo que consideran que “a conservación de
bosques autóctonos debería ser unha prioridade”.
Outra investigación,
publicada en 2017 polo Laboratorio de Ecoloxía Evolutiva e da
Conservación da Escola de Enxeñería Forestal da Universidade de Vigo,
concluíu que as plantacións de eucaliptos reducen a diversidade de
macroinvertebrados en pequenos regatos forestais. Pero, ademais, os
regatos cuxas áreas de captación están cubertas principalmente por
eucaliptais presentan unha maior probabilidade de secarse completamente
no verán.
Tamén hai predicións científicas que alertan de que o cambio climático favorecerá a expansión do eucalipto en Galicia.
As previsións dos investigadores apuntan que “a presión sobre o bosque
autóctono aumentará principalmente nas zonas do interior de Galicia” nas
próximas décadas, se se manteñen as tendencias climáticas.
“Os resultados da investigación demostran a presenza significativa de
eucaliptos en áreas naturais protexidas e a posibilidade da súa
expansión en Galicia en ausencia dun control efectivo”, alertaron os
autores desta investigación, do Departamento de Bioloxía de Organismos e
Sistemas da Universidad de Oviedo e do Departamento de Enxeñería e
Ciencias Agrarias da Universidad de León.
Por outro lado, investigadores da Universidade Paris-Saclay (Orsay,
Francia), o Instituto de Botánica da Academia Checa de Ciencias e a
Universidad Nacional del Comahue (San Carlos de Bariloche, Arxentina)
calcularon en 232,5 millóns de euros, entre 1997 e 2020, os custos
causados polas especies exóticas invasoras en España. Nese catálogo,
tamén consideraron o eucalipto, que se mostrou como a segunda especie que máis gastos xera polos seus impactos negativos.
Con todo, en 2019 a Xunta de Galicia presentou un informe no que defendeu que o eucalipto "carece" de carácter invasor
con base "nas evidencias científicas". Foi a súa resposta á demanda
interposta polo Concello de Teo ante a Sala do Contencioso
Administrativo do Tribunal Superior de Xustiza de Madrid contra a
resolución do Ministerio de Agricultura na que negaba a inclusión do
eucalipto no catálogo de especies exóticas.
A evidencia demostra que o eucalipto segue gañando terreo,
cubrindo xa máis do 44 % da superficie forestal da provincia da Coruña e
dos distritos forestais de Caldas-O Salnés (Pontevedra) e da Mariña
luguesa. E ameaza os de Lugo-Sarria, Terra Chá, O Ribeiro-Arenteiro e
Deza-Tabeirós, “onde pode producirse un importante aumento da cobertura
desta especie se non se toman medidas”. Son datos e advertencias de
investigadores do grupo SMartForest, no Departamento de Biología de
Organismos y Sistemas da Universidad de Oviedo, e do Departamento de
Ingeniería y Ciencias Agrarias da Universidad de León." (Galicia Confidencial, 02/10/22)