Avanzar cara á soberanía alimentaria, de xeito que Galicia sexa quen que producir a maior parte dos produtos que necesita, aproveitando así a potencialidade do rural galego para a produción de alimentos, xeraría novas oportunidades económicas para estas zonas... Teríamos que ter un mínimo de terra usado para a produción de alimentos e protexido como tal, cando menos un terzo do territorio, para cubrir a curto prazo as nosas necesidades básicas, pero hai un lobby forestal moi potente que se opón... Hoxe en día é máis sinxelo e probablemente máis barato en Galicia mercar un camión de tomates procedente de Almería que un procedente do Rosal e reverter isto depende de decisións políticas... Temos que estar alerta ante a implantación de modelos moi problemáticos. Na Terra Cha temos o exemplo dunha empresa, xa asentada en Andalucía, Portugal ou Marrocos, que funciona a través da explotación de grandes superficies e o traslado de grandes cantidades de traballadores temporeiros, que soportan unhas condicións laborais e de vida moi precarias"... Este tipo de actividade xera moitos ingresos para esa empresa pero non xera un medio rural vivo. E o mesmo se pode dicir das macrogranxas baseadas na produción intensiva, moi negativa para o medio

 "A superficie agrícola utilizada en Galicia leva décadas en descenso. Segundo os datos publicados recentemente polo INE, esta descendeu en cen mil hectáreas nos últimos 20 anos. Sindicatos agrarios e grupos ecoloxistas veñen alertando de que en moitas zonas de Galicia terras moi ricas, empregadas tradicionalmente para a produción de alimento, mudaron nos útimos anos o seu uso, para pasar a ser dedicados á produción forestal con especies de crecemento rápido.

Todo isto, ademais, nun contexto no que unha parte moi importante dos alimentos que consumimos, o mesmo que os pensos que dan de comer ao gando, proceden doutras zonas do planeta, en ocasións con transportes quilómetricos, o que incrementa a pegada de carbono e empeora o proceso de quencemento global. As mesmas voces do ecoloxismo e do sindicalismo agrario reclaman tamén avanzar cara á soberanía alimentaria, de xeito que Galicia sexa quen que producir a maior parte dos produtos que necesita, aproveitando así a potencialidade do rural galego para a produción de alimentos, o que xeraría novas oportunidades económicas para estas zonas.

Estas preocupacións víronse acrecentadas nos últimos tempos ante a escaseza de cereais e pensos debido á guerra en Ucraína e outros acontecementos non previstos que de cando en cando poñen de relevo a nosa dependencia das importacións de produtos básicos. Con todo, o sucedido nos últimos meses debido ao conflito armado en Ucraína debe ser visto non como un suceso conxuntural, senón como unha eiva estrutural dun sistema global de produción de alimentos baseado na distribución destes produtos a través de rutas de milleiros de quilómetros.

Falamos con Isabel Vilalba, secretaria xeral do Sindicato Labrego Galego (SLG), e co enxeñeiro técnico agrícola Óscar Antón Pérez sobre todos estes procesos, a diminución da superficie agrícola utilizada en Galicia, as necesidades de terra agraria que tería un sistema de produción máis sustentable e baseado nas explotacións e o consumo de proximidade e o obxectivo de acadar a soberanía alimentaria.

Faltan terras de uso agrícola en Galicia?

Óscar Antón Pérez destaca que "Galicia está hoxe en día dividida dunha forma distinta a como estaba tradicionalmente. Hai unha parte do terreo que está tecnicamente moi avanzada a nivel agrícola: unha parte da Mariña de Lugo, a zona central de Lugo, no Deza e Tabeirós ou na zona de Arzúa, Melide ou Santa Comba. Hai unha gran tecnificación e unha gran demanda de terra, que leva a problemas para atopar superficie para seguir cultivando. As granxas que producen leite, ademais, traballan moita superficie, porque necesitan espazos grandes para as súas forraxes. En cambio, hai outras zonas de Galicia, como algunhas comarcas do sur e do leste de Lugo, o leste, sur e unha parte do centro de Ourense, e parte do interior da Coruña e Pontevedra onde a tecnificación non existe e alí si que hai unha gran cantidade de terreo abandonado".

"O proceso de abandono da superficie agraria utilizada é un proceso global que está a suceder na maioría dos países desenvolvidos da nosa contorna, debido por exemplo á introdución dos pensos compostos e trasladando esta dependencia da terra a outros lugares do planeta, onde se cultivan estes alimentos. Outro factor importante é o proceso de transformación poboación que tivo lugar nas últimas décadas en Galicia coa transformación do sistema agrario tradicional; isto deu lugar a que grandes cantidades de superficie deixasen de ser utilizadas porque tamén había moita menos xente no mundo rural", explica Óscar Antón Pérez. "Ademais, non se acometeu unha reforma das estruturas agrarias que levase á integración desas terras nas explotacións que si permanecían en actividade. Se non hai medidas políticas, sucede o que sucede hoxe: que hai unha parte de superficie agraria aproveitada e outra que quedou en abandono", engade.

"Este proceso únese ao que foi sucedendo especialmente no eixo atlántico, onde unha parte das superficies que no seu momento foron agrícolas hoxe están urbanizadas e outras pasaron a usos forestais, con especies de crecemento rápido coma o eucalipto, o que deu lugar a zonas de interfaz, que en ocasións son problemáticas en relación aos incendios forestais", comenta o enxeñeiro técnico agrícola.

A necesidade de producir alimentos

Pola súa banda, Isabel Vilalba destaca que "a produción de alimentos é estratéxica en calquera lugar, porque é unha necesidade básica da poboación. Hoxe está a poñerse o foco no cereal de Ucraína, como se fose un tema conxuntural, obviando que hai cuestións estruturais, coma a crise enerxética, o cambio climático e o feito de que estamos nunha estrutura globalizada na que moitos dos alimentos que consumimos percorreron milleiros de quilómetros". "Hai un gran problema social que sofren familias que teñen salarios conxelados e pensións baixas e que van a supermercado e atopan os produtos cada vez máis caros, nomeadamente as froitas e hortalizas. Cada vez hai máis persoas que teñen dificultades para acceder a unha alimentación saudable, variada e fresca", denuncia a secretaria xeral do SLG.

"Para producir alimentos, a terra e fundamental, por suposto. E por iso nós levamos tempo dicindo que ten que haber unha protección do solo de alto valor agropecuario, ao ser un elemento estratéxico e escaso. A día de hoxe atopámonos con lexislación que vén da época franquista que sitúa como prioritaria a actividade mineiro-extractiva da terra, por riba do seu uso alimentario. Temos que cambiar o foco", reclama.

"O foco ten que estar sobre as necesidades alimentarias da poboación. Porén, a día de hoxe, cando se fala de recuperación de terras, ponse o foco na actividade económica que un determinado operador ten na actualidade, obviando as necesidades alimentarias que ten a poboación galega", subliña Vilalba. "Por que se perde terra agrícola mesmo en zonas con grande actividade? Porque non existe esa protección da terra e moitas veces hai un uso especulativo no que se lle di ao propietario que lle é máis rendible poñer eucalipto, o que por desgraza pode ser verdade. E como se parte do suposto beneficio individual e non dunha estratexias de país, chegamos a que en moitos vales a mellores terras agrarias están ocupadas por eucaliptos. E despois plántase nas terras que quedan libres, en ladeiras onde nunca se cultivou porque as condicións son moito peores", comenta.

"Teríamos que ter un mínimo de terra usado para a produción de alimentos e protexido como tal, cando menos un terzo do territorio, para cubrir a curto prazo as nosas necesidades básicas. E a cantidade, a medio prazo, seguramente debería ser moi superior. Nós propuxemos incluílo na lei de recuperación de terras, pero xa recibimos a resposta de que hai un lobby forestal moi potente que se opón. E isto é o que leva a perder actividade produtiva na zona rural e a incrementar a nosa dependencia alimentaria do exterior", destaca Vilalba.

 Non se trata, simplemente, de incrementar de forma cuantitativa a superficie agrícola, senón sobre todo do modelo produtivo que se escolle. A secretaria xeral do SLG denuncia que "na Lei de recuperación de terras agrarias a orientación da Xunta é mobilizar grandes cantidades de terra pensando en empresas que as poñan en produción. Para nós, en cambio, a orientación debería ser a de facilitar que persoas que queiran asentarse na zona rural poidan ter a terra necesaria para producir". "Temos que estar alerta ante a implantación de modelos que xa funcionan noutros lugares e que son moi problemáticos. Na Terra Cha temos o exemplo dunha empresa, xa asentada en Andalucía, Portugal ou Marrocos, que funciona a través da explotación de grandes superficies e o traslado de grandes cantidades de traballadores temporeiros, que soportan unhas condicións laborais e de vida moi precarias", di 

"Este tipo de actividade xera moitos ingresos para esa empresa pero non xera un medio rural vivo. E o mesmo se pode dicir das macrogranxas baseadas na produción intensiva, moi negativa para o medio, e na importación de pensos chegados de milleiros de quilómetros", engade.

As medidas que cómpre poñer en marcha

Óscar Antón Pérez destaca que "nas últimas décadas fíxose unha planificación política e administrativa que favoreceu a produción de determinados produtos en determinadas zonas en detrimento doutras. E isto foi unha decisión política. Dende un punto de vista da sustentabilidade, en cambio, o obxectivo debe ser reducir as dinámicas de transporte destas mercancías". "Hoxe en día é máis sinxelo e probablemente máis barato en Galicia mercar un camión de tomates procedente de Almería que un procedente do Rosal e reverter isto depende de decisións políticas. E hai que ser moi conscientes de que isto non se vai cambiar dun día para outro: as dinámicas agrarias non se cambian dun día para outro. Pero, dende logo, teñen que cambiar", di. 

"Como se fai isto? Pois a través de plans políticos que estimulen a posta en marcha de proxectos agrícolas que se cadra teñen que reducir a cantidade de unidades producidas por hectárea, pero que incrementen a superficie produtora. E isto, en lugar da dinámica actual que deixa superficie en abandono ou que leva a súa conversión en espazo de plantación forestal de especies de crecemento rápido", resume.

Finalmente, Óscar Antón Pérez lamenta que na actualidade "non hai ese plan político". "É certo que hai medidas: banco de terras, leis de ordenación do territorio..., pero non se acompañaron doutras medidas e de ferramentas e de previsións temporais. Hai ideas, pero pouco máis", di. "Que é o que nos interesa? A produción hortícola, a produción frutícola, que tamén a temos moi abandonada, temos que facer un esforzo coa carne de calidade... Pois tracemos un plan a medio e longo prazo, un plan que inclúa compromisos asinados, obxectivos concretos, financiamento e reunión, é dicir, que se faga en colaboración coa xente que vive e traballa no rural. E un plan que inclúa formación e proximidade, porque deste país abandonouse a formación, que non é só dar un curso de cando en cando. Necesítase unha administración máis pendente do rural. Non abonda con dar cartos a unha iniciativa nova, hai que formar esas iniciativas novas e estar ao pé delas, axudándolles, facendo seguimento", propón.

Mentres, Isabel Vilalba reclama que "hai cuestións básicas como protexer o solo para ese uso alimentario. Pero é fundamental tamén crear as condicións para que as persoas que queren dedicarse a producir alimentos non atopen unha carreira de obstáculos ao seu paso". "Hoxe todo son dificultades, en primeiro lugar non hai ningún programa para que lles sexa accesible a terra; non hai plan para favorecer o acceso a vivenda, por moito que hai vivendas e vivendas abandonadas; póñense pegas para que poidan comercializar os seus produtos, comezando polas dificultades que existen nos mercados de abastos, as eivas nas canles locais...", denuncia. "Como sociedade non lle demos a importancia que ten a que estas persoas poidan producir alimentos de proximidade, saudables e fomentando opcións de creación de emprego nas zonas rurais", critica. "                      (Marcos Pérez Pena , Praza Pública, 21, maio 2022)

Galicia resucita los olivos que arrasó el conde duque de Olivares... Investigadores del CSIC descubren 20 variedades únicas en el mundo que sobrevivieron al desmantelamiento de este cultivo en territorio gallego hace 400 años

 "Cuatro siglos después de que el conde duque de Olivares (1587-1645), valido del rey Felipe IV, gravase con un impuesto de cuatro reales cada olivo cultivado en Galicia con el fin de desmantelarlos para mayor gloria de los que él tenía en Sevilla, la Misión Biológica de Galicia -centro del Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) en el que se estudia cómo hacer más eficiente y sostenible la agricultura local- ha comenzado a recuperarlos. Para sorpresa general, los científicos gallegos han descubierto 20 variedades autóctonas supervivientes de aquella devastación. 

Han registrado de momento 11 de ellas que se proponen expandir para su cultivo y comercialización. Si todo va bien, Galicia competirá en un par de años con el resto de las zonas productoras del mundo con un aceite de oliva estrictamente autóctono y de sabor distinto a cualquiera de los existentes.

Todo comenzó como comienzan las grandes gestas: de casualidad, aunque fuese en el empeño de otra búsqueda. Tras más de tres décadas dedicada a la viticultura, área en la que es una autoridad, Carmen Martínez, bióloga y directora de la Misión Biológica de Galicia, se embarcó con su equipo en el análisis de las cualidades del aceite de semilla de uva dentro del proyecto sobre la dieta atlántica Galiat 6+7. “Se trataba de aprovechar los recursos de Galicia y las propiedades beneficiosas para la dieta de alimentos como mejillones, grelos, vino…”, cuenta la científica para explicar cómo acabaron introduciendo el aceite de semilla de uva en la investigación “por sus interesantes propiedades”.

En la búsqueda de empresas gallegas que elaborasen aceites encontraron una pequeña, en Santiago de Compostela, actualmente desaparecida, Olei. Los empresarios accedieron a la investigación, pero a cambio les pidieron que estudiasen “las variedades de oliva brava y mansa”. Los investigadores aceptaron pensando que o no serían tal o serían portuguesas, pero a los pocos meses comprobaron que eran autóctonas “y que bajo esos nombres genéricos se escondían más variedades”.

 Finalizado el encargo decidieron abrir una línea de investigación que, financiada con 300.000 euros durante los últimos cinco años por la Fundación Juana de Vega -dedicada a promover el desarrollo del medio rural de Galicia-, supuso el estudio de 167 olivos, prácticamente todos centenarios, en las cuatro provincias gallegas, diferenciando 20 variedades autóctonas de las que ahora están 11 en proceso de registro. “Muchas más de las que hay en Andalucía o Portugal porque al convertirse Galicia en una zona marginal durante siglos, han permanecido intactas”, explica Martínez, visiblemente satisfecha por el descubrimiento. Algo similar a lo que le ocurrió en los inicios de su carrera, hace 35 años, en el sector vitivinícola cuando consiguió resucitar 30 variedades autóctonas de vid desa­parecidas y descubrir unas cepas de albariño con características especiales que acabaron removiendo los cimientos del sector y convirtiendo esa variedad en la uva más empleada en la Denominación de Origen Rías Baixas.

En el caso del aceite, va por el mismo camino. Detalla la investigadora que no es que no se haya seguido produciendo en Galicia tras el desmantelamiento general del siglo XVII, sino que se ha hecho con las variedades foráneas importadas de otras zonas productoras. “La andaluza picual o la catalana arbequina se dan muy bien aquí”, confirma Alfonso Udías, presidente de la Asociación de Productores de Aceite e Aceituna de Galicia (APAAG), que aglutina a 144 asociados entusiasmados en su mayoría por comenzar a producir con las variedades autóctonas porque, afirma Udías, “hay mucha demanda social”.

Galicia produjo y procesó en el último año en torno a 180.000 kilos de oliva, según datos de la APAAG, desde donde apuestan firmemente por esta certificación de variedades autóctonas dado que supone “una importante alternativa que complementa la riqueza que ya tenemos”, sostiene el presidente del colectivo. Productores y viveristas colaboran activamente con la misión biólogica del CSIC. Y ya han probado algunas variedades gracias a las microelaboraciones realizadas por los investigadores que les han permitido comprobar que las variedades rescatadas “son de calidad y muy interesantes”, indica Martínez. Udías certifica que tienen “sabores intensos y características organolépticas singulares, distintas a todas las existentes”.

“Nos llaman todas las semanas para saber si hay algo para plantar”, da cuenta la bióloga del interés y señala que de momento lo que hay es fundamentalmente brava y mansa, que ya se están comercializando, si bien mezcladas con otras. Y en breve, anuncia, podrán empezar a plantarse las nuevas. Ahora se está realizando la multiplicación a gran escala. “No es sencillo; son leñosas y algunas se resisten al encauzamiento y el que planta debe esperar entre tres o cuatro años”, explica.

La mayor parte de la producción se da en las zonas vitivinícolas en donde las provincias de Ourense y Pontevedra se llevan la palma, aunque también hay en el sur de Lugo y de A Coruña. El equipo dirigido por Martínez ha encontrado supervivientes sobre todo en la Ribeira Sacra o en las sierras, porque es, explica, en donde pasaron desapercibidos: “Hay zonas boscosas, por ejemplo en Quiroga (Lugo), en donde están mezclados en bosques con madroños, castaños y otras especies”. Pero también han sobrevivido aislados, en los entornos de iglesias y de su importante presencia dan cuenta los numerosos restos arqueológicos distribuidos por la comunidad relacionados con la extracción de aceite, como el yacimiento romano con una prensa olearia donde se elaboraba aceite que apareció en Teis (Vigo) a mediados del siglo XX. Curiosamente, el lugar donde se encontró era conocido como A Oliveira (La Olivera). Y curiosamente también, Vigo es conocida como la “ciudad olívica” y el olivo, emblema de su escudo.

El descubrimiento de las nuevas y numerosas variedades va más allá de lo comercial. “Permite ampliar la diversidad del patrimonio agrario común y están además asociadas a una zona de clima húmedo, muy diferente al del resto de zonas olivareras de la península Ibérica y del resto de Europa, lo que sitúa a Galicia como la zona olivarera más al occidente de nuestro continente”, afirma Beatriz Suárez, directora del área de Desarrollo Rural de la Fundación Juana de Vega. Destaca que se abre así “un enorme campo de investigación para otros grupos científicos más allá de lo agrícola y de la instalación de pequeñas empresas y explotaciones ligadas al territorio y a áreas geográficas del interior de la Galicia rural más despoblada. Cita Suárez la posibilidad de investigación “en temas relacionados con las humanidades: historia agraria, arqueología, o paisajes agrarios”; un resurgimiento propiciado por el árbol de la vida que se ha resistido a esfumarse de la faz gallega."                        (Cristina Huete, El País, 06/04/22)

Se burlaron de Esther. No sabían que era una pionera del vino ecológico

"A finales del siglo pasado brotó en la Ribeira Sacra, entre los viñedos que abrazan al río Miño, una peculiar revolución. Su líder y única insurrecta fue Esther Teijeiro Lemos, una labriega de Chantada (Lugo) que con más de 60 años decidió dejar de “envenenar” las vides con herbicidas. 

Sus colegas viticultores se rieron de ella. Le auguraron: “Vas a matar de hambre a tu familia”. Y advirtieron a su marido de que su esposa “se estaba poniendo sus pantalones”. Pero ella no cejó en su empeño. En 2003 recibió el primer sello de vino ecológico que se emitió en Galicia.

Esther, huérfana de madre y padre a los 15 años, alumbró su mentalidad ecologista por instinto, observando la tierra en la que su familia cultivaba uva desde sus bisabuelos. Recuerda aquel momento de inspiración sentada en la pequeña bodega de vino ecológico que creó en 2000, Adegas Diego de Lemos, con 84 años de vitalidad y varios premios en el cesto: “Me paré y pensé: ‘Esta tierra está enferma. No echa hierba’. Y me acordé de mis padres, de que ellos no usaban ni herbicidas, ni insecticidas. Ahí empezó todo, pero fue muy duro porque nadie creía en mí”.

Ni ella se explica cómo pudo aguantar el chorreo de burlas, papeleos y dificultades técnicas que afrontó. No tenía ni teléfono y llegó a recorrer a pie a diario el kilómetro que separaba su casa de una cabina para llamar a la Administración y completar trámites. Los funcionarios levantaban la ceja con escepticismo cuando veían a esta mujer menuda al otro lado de la ventanilla. Fueron tres años de reconversión de cepas y burocracia. La agricultura ecológica no estaba entonces en su vocabulario. Ella lo llamaba producir “sano”. 

“Lo hice sin permiso de mi marido y eso ya fue una revolución, pero estaba convencida de que era el futuro”, reflexiona. Empezó a proteger los cultivos de la contaminación química separándolos del resto con mamparas. Bajo sus vides brotó un manto verde. “Mira cómo florecen tus viñas, Esther”, bromeaban sus vecinos. El primer año bajó la producción porque “la tierra no estaba acostumbrada”, pero luego se recuperó, y resulta que nadie murió de hambre en casa de Esther.

La bodega Diego de Lemos, que toma su nombre del abuelo de la matriarca —y coincide con el de un líder de las Revoltas Irmandiñas que se produjeron en Galicia en el siglo XV—, da trabajo a sus dos hijos y a su nieto enólogo. Produce entre 10.000 y 13.000 botellas de tinto mencía y blancos godello y treixadura en unas viñas libres de química y maquinaria, y su fundadora sigue escalando sus escarpados viñedos. 

A la viticultura en esta ribera la llaman heroica por el esfuerzo que requiere acceder a las cepas. Antes los cestos de uva se bajaban al río para cargarlos en barcas; ahora se suben a la carretera y se meten en un camión. Ella le quita importancia al poderío de su cuerpo octogenario: “Ya solo trabajo 8 o 10 horas al día”.

Se enorgullece de “hacer algo que no perjudica la salud” y critica a quienes solo quieren producir mucho para enriquecerse. En mayor medida que los no ecológicos, su vino no sabe igual todos los años, depende de una impredecible combinación de horas de sol y humedad. “Es el azar, la naturaleza. Así tenía que ser todo”, suspira."                  (Sonia Vizoso, El País, 22/03/20)

‘Dale una vuelta’ | Las mujeres que reinventan el campo gallego... Una granja ecológica de vacas y una explotación de plantas en ecológico se unen para crear unos cosméticos innovadores

"Mientras sus compañeros de Empresariales soñaban con pisar el parquet de Wall Street o lanzar una startup tecnológica, Marta Álvarez se dedicaba a todo lo contrario: guiar por la montaña a las vacas de sus padres. 

Fue durante unas vacaciones en su casa familiar, en Monterroso (Lugo) hace 20 años. Pero la experiencia no quedó en cosa de un verano, a esta urbanita de Vigo que ahora tiene 49 años le pareció tan fácil que decidió que ese sería su proyecto empresarial, una granja de vacas ecológica, la Granxa Maruxa. 

Ahí se terminaron las facilidades y también los conocimientos sobre ganadería de Marta: “No sabía que tenían que quedar preñadas para dar leche, no sabía andar con los tractores...” En una comunidad autónoma en la que hay 30.000 granjas de vacas, los más expertos de Monterroso no confiaban en su aventura. Los más optimistas auguraban que la Granxa Maruxa duraría unas dos semanas. 

Mientras Marta Álvarez empezaba su particular empresa, Chusa Expósito (53 años), farmacéutica y Carmela Valiño (52 años), bióloga, se peleaban con el plan de empresa del curso de 500 horas para hacerse emprendedor que estudiaban en Santiago de Compostela. 

Luego, cuando quisieron ponerlo en práctica en una explotación de plantas medicinales en ecológico en Palas de Rei (Lugo), se dieron cuenta de que hacerlo sobre el papel era mucho más fácil que fundar Milhulloa:  "Más que un trabajo era una superación de pruebas día a día", concreta Expósito. "Empezamos peleándonos con la administración, lo siguiente fue que todo que teníamos en el papel, nuestro proyecto de viabilidad, no se ajustaba con la metodología de trabajo que realmente requería nuestra empresa".

Los perfiles de estas emprendedoras eran distintos, pero tenían varias cosas en común, que estaban decididas a apostar por el medio rural gallego y que eran mujeres. Según el estudio Diagnóstico de la Igualdad de Género en el Medio Rural del Ministerio de Agricultura, en el rural también existe una discriminación salarial de género. Las mujeres cobran entre 400 y 1.000 euros y los hombres entre 1.000 y 1.400. Además, ellas suelen ocupar posiciones inferiores en la jerarquía laboral, mientras que los hombres ocupan los puestos de poder y responsabilidad. En los casos de estas emprendedoras gallegas es justo al revés. Los empleados que hoy tiene Marta Álvarez a su cargo con las vacas son dos hombres.

Durante estos 20 años han vivido muchos sinsabores que han ido superando con tenacidad y creatividad. En el caso de Milhulloa, se les ocurrió deshidratar grelo, una de las verduras más usadas en la gastronomía gallega. Con el método de Milhulloa, medio kilo de esta hortaliza ocupa unos 60 gramos en un envase. Marta pensó en hacer galletas con la nata de la leche de sus vacas. Fueron un éxito, pero otra vez tuvo problemas con la socia con la que compartía aquella aventura: "Me quedé sin ellas, otro golpe y otra vez volver a empezar".

En ese punto, en 2015, Marta necesitaba una nueva idea que la hiciera diferente al resto de decenas de miles de granjas gallegas, Chusa y Carmela, a la que se había unido una nueva socia, Anxos Orgueira (50 años), algo que les diera un empuje más allá del grelo deshidratado. Los 20 kilómetros que separaban ambos negocios no fueron obstáculo para que se juntaran y con la mediación de la hermana de Marta, María Álvarez (56 años), fundaron Muuhlloa, una empresa de cosméticos especial, en lugar de usar proteína de leche en sus formulaciones emplearían la leche recién ordeñada de las vacas de la Granxa Maruxa y los oleatos e ideas de Milhulloa.

Hoy es el proyecto que más ilusión les hace, aunque también requirió de superar obstáculos adicionales, como un crowdfunding al que tuvieron que acudir para recapitalizar la empresa el año pasado o un crédito de 30.000 euros para poder iniciar su actividad. De hecho, su última lucha es la renovación de este préstamo, una negociación en la que, como durante estas dos décadas tienen que seguir peleando cada año."                 (J. J. Morales, El País, 27/02/20)

Una plantación de té ecológico desde Galicia Orballo cultiva plantas aromáticas, medicinales y especias y ha ingresado 250.000 euros

"Hay dos fincas en el concello de Paderne (A Coruña) que tienen la mayor plantación de té ecológico de Europa. Cultivan té verde y blanco y aromáticas que comercializan en infusiones, arroces especiados y en pequeños tarros de vidrio que contienen orégano, albahaca… Y plantas medicinales. 

En la comarca das Mariñas también plantan camelias y trabajan con centros de investigación en proyectos de agronomía, botánica y farmacia. Su trabajo es minucioso y delicado, como la lluvia fina que da nombre a la marca: Orballo, un proyecto que pretende dinamizar la economía local. Han facturado 250.000 euros en 2018, han abierto mercado en México pero aún no tienen beneficios.

“Todo empezó como un proyecto de fin de máster que tenía por objetivo recuperar el bosque autóctono y combatir la plantación de eucalipto, que en Galicia supone un problema. Queríamos plantar otras especies”, dice Gerardo Lagares, padre de la idea y uno de los dos socios. “Esto es un proyecto de agricultura más que una marca. 

El producto debe generar valor añadido, servir al desarrollo local”. Por eso, cuando el primer año, tras levantar una ronda de financiación de más de 200.000 euros, perdieron toda la cosecha por no haber sabido cultivar la especie adecuada, no lo dejaron, volvieron a plantar.

“Empezamos con las aromáticas porque tienen ciclos más cortos, y durante los primeros cultivos nos equivocamos. Y buscamos otros tipos como laurel, orégano, albahaca, tomillo, perejil, romero… El clima en Galicia es óptimo para ellas. Pero plantamos y tuvimos que tirar lo primero porque nos confundimos en la especie. Nos metimos en aromáticas y después surgió lo del té”, explican. No fue la única lección que aprendieron.

 “También tuvimos que repensar la idea de convencer a los que plantan eucaliptos; en Galicia, las cosas van de otra forma”. Sí que han convencido a algunos terratenientes. Entre ellos, un funcionario de Correos que cultiva el campo y al que compran la cosecha de aromáticas. Y ya están abriéndose camino en otros concellos. La fórmula es alquilarles las tierras o encontrar la manera de sacarle rendimiento con estos cultivos.

La superficie de cultivo más grande es la propia: dos fincas en Paderne con una casa del siglo XVIII. “La llamamos la casa del té y es donde preparamos los talleres y las colaboraciones con la Universidad. Se hacen catas, vienen escuelas gastronómicas…”, apunta el otro socio, Jorge Millán, que indica que hicieron el primer convenio con un centro de investigación en 2014. “Hemos comprobado que hay mucha ciencia de base, mucho conocimiento que está parado y que podrían ser excelentes oportunidades de negocio para el territorio pero la gente quiere ver resultados rápidos”.

Millán asegura: “Confiamos en que el crecimiento será sensato, con sentido común, lento y sostenido; nuestros cultivos son de rotación. Tienes que estar preparado para pedidos de todo tipo”. Pedidos como plantar para otros —“pero nunca darles nuestras mezclas”, matizan— y aumentar la producción si se alían con un distribuidor cafetero, son sus objetivos a medio plazo. De momento venden en tiendas especializadas y en grandes superficies como El Corte Inglés o Eroski, pero quieren entrar en la restauración. 

“Nuestro siguiente paso es escalar; estaría bien ir de la mano de alguien que lo haya hecho, de ahí el socio cafetero. Y potenciar la venta por Internet”, dice Millán.

Su plan de negocio se vincula a producir durante todo el año, “cuando una especie no se da, se planta otra; cuando no se está cultivando, se está recogiendo o preparando la tierra”. Orballo emplea dos trabajadores en el cultivo, tres en la logística y tiene una persona en marketing. Desde el principio quisieron ser ecológicos, “por todo lo que implica para el territorio, no es una moda”, recalca Lagares. 

“Somos la primera que se certificó en Europa y la más grande. El sello no es lo importante; la apuesta es el modelo sostenible: personas, territorio y biodiversidad. La agricultura ecológica implica tiempos lentos; eso, que implicaría que no hay trabajo todo el año, toca convertirlo en oportunidad, que siempre haya un proyecto con impacto. El té es una planta que tarda en darse, pero puedes sacarle partido al turismo cuando invitas a conocer las plantaciones”.                (Belén Kayser, El País, 10/04/19)

Clonación e cultivo 'in vitro' para conservar as árbores senlleiras de Galicia

"Científicos galegos veñen traballando no desenvolvemento de técnicas para conservar as árbores senlleiras de Galicia. A solución pasa pola clonación e o cultivo in vitro, unha ferramenta útil para a conservación e propagación de xermoplasma valioso das árbores centenarias.

Investigadores do Departamento de Fisioloxía Vexetal do Instituto de Investigaciones Agrobiológicas de Galicia (IIAG), do Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC), publicaron recentemente os resultados das súas investigacións neste campo.

Nun estudo titulado 'Clonación y conservación de árboles singulares de Galicia mediante cultivo in vitro', os científicos expoñen os protocolos para a propagación vexetativa de especies forestais usando técnicas de cultivo in vitro e a creación dun banco de xermoplasma de castiñeiro e carballo no que se conservan varias árbores centenarias incluídas no Catálogo de Árbores Senlleiras da Xunta de Galicia.

"A conservación in situ por si soa non é suficiente para salvar as especies en perigo de extinción, xa que aínda que achega importantes opcións de conservación, o xermoplasma mantido desta maneira corre o risco de sufrir ataques de patóxenos, inundacións, tornados, incendios, que poñen en risco a súa supervivencia", argúen os expertos.

Por isto, defenden a necesidade de dispoñer de copias do xermoplasma natural a resgardo de perigos e afirman que se trata dunha "alternativa práctica e aceptada hoxe en día de forma xeral" no campo da biotecnoloxía.

O IIAG definiu protocolos para a propagación mediante a vía da proliferación de xemas  axilares de moitas especies leñosas, destacando o traballo realizado con castiñeiros e diferentes especies de carballos europeos e americanos. Máis especificamente, salientan os casos de árbores senlleiras como o da Carballa da Rocha, no lugar da Sainza, parroquia de Touza, no municipio de Rairiz de Veiga (Ourense), e os castiñeiros da Fraga de Catasós, no concello de Lalín.

"Estes protocolos non só permiten obter miles de copias desas árbores, senón tamén que garanten a súa conservación", destacan.

O IIAG conseguiu así establecer un banco de xermoplasma con máis de 200 xenotipos de diferentes especies leñosas, sendo a maior parte parte das árbores seleccionadas pola calidade da súa madeira, resistencia a enfermidades, a idade ou a calidad da floración.

CRIOCONSERVACIÓN

Unha etapa clave no proceso é a da crioconservación, isto é, o almacenamento en nitróxeno líquido de material biolóxico, o cal permite o seu almacenamento de forma indefinida. Esta técnica baséase na paralización total das divisións celulares e dos procesos metabólicos como resultado do almacenamento do material en nitróxeno líquido a -196º C. E dentro da crioconservación, a vitrificación é un dos métodos que máis frecuentemente se utilizou nos últimos anos, segundo os científicos do IIAG.

Con este método, explian os investigadores, "os tecidos son deshidratados con solucións moi concentradas que evitan a formación de cristais de xeo nas células durante a  crioconservación e a posterior desconxelación". Din que se trata dun método "sinxelo" que "non necesita de aparellos excesivamente caros". Con el lograron a conservación de embrións zigóticos de castiñeiro e de embrións somáticos de castiñeiro, sobreira, aciñeira, ameneiro e diferentes especies de carballos europeos e americanos.

Os embrións somáticos, proseguen os autores, constitúen un material idóneo para a crioconservación. Mediante esta técnica, o IIAG mantén almacenados máis de 50 xenotipos distintos. Dentro destes mantéñense criconservadas varias árbores da Carballeira de Caldas de Reis, tamén no Catálogo de Árbores Senlleiras de Galicia.

"Pódese afirmar que a utilización das técnicas de propagación in vitro e almacenamento en frío de xermoplasma destes exemplares serve para acometer un plan de conservación de árbores senlleiras. A clonación permite obter duplicados de combinacións xenéticas de especial interese e conservalas", conclúen os científicos.

VANTAXES DO MÉTODO

Noutro estudo do IIAG publicado á par que este, e titulado 'Conservación de germoplasma de árboles singulares de Galicia por cultivo in vitro', os investigadores destacan as vantaxes deste método, como é, por exemplo, a dispoñibilidade de material vexetal en calquera momento do ano para realizar estudos fisiolóxicos, xenéticos e epixenéticos, e para ser utilizado en eventos de divulgación científica en centros educativos, feiras da ciencia, etc.

Por outra banda, subliñan que a micropropagación de exemplares de idade avanzada, como é o caso das árbores senlleiras, pode resultar difícil debido a problemas como un número limitado de brotes dispoñibles para a instalación, altos niveis de microorganismos endóxenos e exóxenos, baixa capacidade de multiplicación durante a prolongada etapa de estabilización e baixas porcentaxes de formación de raíces.

Por iso, desenvolveron actuacións dirixidas á instalación in vitro de exemplares singulares de nogueira, carballo, sobreira, bidueiro e eucalipto de Galicia, algúns dos cales están recollidos no Catálogo de Árbores Senlleiras. Nalgúns deles conseguiuse exceder as fases de establecemento e estabilización do cultivo e se comezaron ensaios de mantemento en frío, de  enraizamento e aclimatación en laboratorio e invernadoiro."                   (Galicia Confidencial, 12/02/19)

"No rural debemos competir con diferenza e valor engadido, máis que en prezo ou cantidade"

"No ano 2016 naceu o proxecto Cultiva Mazás, unha iniciativa da Casa Grande de Xanceda (Mesía) para fomentar o emprendemento no rural facendo fincapé na diferenciación e a innovación, no impulso do sector primario e no aproveitamento das materias primas naturais e os saberes tradicionais.

 O proxecto traballa, por unha banda, con centros de ensino, tentando concienciar os rapaces e rapazas das moitas posibilidades que pode haber para desenvolver negocios de éxitos no rural. Ademais, achega formación especializada ás persoas que xa están a poñer en marcha iniciativas innovadoras cos pés na terra.

Outra dos seus obxectivos é dar a coñecer casos de éxito que traballan con esta filosofía de diferenciación, calidade e innovación, organizando visitas gratuítas a algunha destas empresas no Bus de Cultiva Mazás. Xa o pasado ano visitou Hifas da Terra, unha empresa pontevedresa de produción de setas ecolóxicas. O vindeiro 19 de maio está programada unha nova visita, desta volta á granxa avícola Galo Celta (Vila de Cruces).

Galo Celta é unha iniciativa de David Sueiro, que abandonou o seu traballo como funcionario para criar en liberdade galos e galiñas de razas autóctonas galegas, razas de crecemento lento, entre elas a de Mos. Hoxe, Sueiro presume de producir “os ovos máis caros do mundo”, que son empregados por recoñecidos cociñeiros como Martín Berasategui, Pepe Solla ou Iván Domínguez. Falamos con Jessica Rey (Casa Grande de Xanceda).

Como naceu o proxecto de Cultiva Mazás?

Un día vimos a noticia de que o noso concello, Mesía, perdera o 10% da poboación nos últimos dez anos. Un dos compromisos principais da Casa Grande de Xanceda é coa supervivencia do rural e tomamos a iniciativa de facer algo. A única medida efectiva para combater o despoboamento do rural é o emprendemento, pero non de calquera maneira, senón con valor engadido e marcando unha diferenza. É así como podemos competir no rural, máis que en prezo ou en cantidade.

Entón pensamos que necesitabamos facer un exercicio de concienciación. O primeiro ano o que fixemos foi ir ao colexio de Xanceda e traballamos cos rapaces e rapazas durante todo o curso e pedímoslles que presentasen un proxectos de emprendemento no rural. Ao comezo, só se lles ocorría montar grandes granxas con moitas vacas, moitos porcos e moitas galiñas e pouco máis. 

Pero despois levámolos a coñecer a Casa Grande de Xanceda, ou á zoqueira Helena Ferro, ou a Germán de Cortes de Muar, e despois desta experiencia os rapaces e rapaza tiñan milleiros de ideas diferentes, dende deseño de roupa empregando la ecolóxica producida coas súas propias ovellas, ata unha empresa de fabricación de xabón artesanal feito con herbas aromáticas da zona. No rural hai que emprender con diferenciación se queremos sobrevivir e ter éxito.

A quen se dirixe a iniciativa?

O programa diríxese a moitos públicos distintos. Por un lado, imos dar charlas a colexios. Ademais, o bus de Cultiva Mazás está pensado para xente que xa ten inquedanzas neste terreo e á que queremos inspirar ou motivar e que pensamos que é moi importante que vexan exemplos de proxectos de éxito e que coñezan aos seus e ás súas impulsoras. 

Finalmente, temos outro programa, que se chama O club de Cultiva Mazás, que está máis orientado á xente que xa emprendeu; ensinámoslle como empregar mellor as redes sociais para dar a coñecer o seu produto, como comunicar e como vender mellor.

Hai xa moitos proxectos que dende o rural galego están a producir con éxito os seus produtos, vendéndoos no estranxeiro e cunha marca ligada á calidade. E todo isto, a pesar dos obstáculos que tedes que superar as persoas que traballades no rural...

Si, afortunadamente hai cada vez máis exemplos de iniciativas de éxito no rural galego. Moitas veces nin sequera é necesario un grande investimento para comezar; outras veces si. Con todo, isto non quere dicir que sexa fácil nin que non estea cheo de obstáculos, porque vivir e traballar no rural é unha loita permanente. Temos unhas grandes vantaxes, como son ter uns recursos naturais valiosísimos, as nosas relacións sociais, ademais dun saber facer. 

Pero temos moitos handicaps, comezando porque seguramente a túa conexión a Internet non vai ser a mellor, ou que a túa accesibilidade e visibilidade vai ser moito menor que se estiveses no centro da Coruña ou de Vigo. E, despois, hai outro tipo de ameazas, xa que no rural estamos sempre afectadas por cousas que nos sobreveñen, como pode ser un proxecto mineiro que prexudica ao medio e, polo tanto, ao noso negocio. Pero a clave está en saber poñer en valor as túas fortalezas.

Estas fortalezas están claras: uns recursos naturais, un saber facer... No fondo trátase de facer o que se fixo toda a vida, pero aproveitando as novas ferramentas?

No mundo no que vivimos, producir como se producía antigamente -coidar os animais, coidar unha paisaxe, coidar o medio ambiente porque é o teu aliado para ter unha boa produción e animais sans- é case revolucionario. Isto é o que defendemos dende Cultiva Mazás: poñer en valor o que temos. E, ademais, hai outra cousa que é fundamental: telo claro. 

Isto non hai que facelo só por buscar unha imaxe para vender o teu produto ou unha rendibilidade económica, senón porque cres nisto, porque cres en desenvolver a túa actividade de forma sostible ambiental e socialmente e con benestar animal. Se o tes claro, valo transmitir mellor.

O despoboamento do rural é inevitable?

O despoboamento do rural non é inevitable, pero está sucedendo, e a única forma de combatelo é xerando motores económicos no propio rural. Só así se poderá crear emprego e riqueza no rural, o que asegurará ademais o mantemento dun modo de vida e dunha cultura, que é de onde vimos, que é a que coida da paisaxe, da lingua e de todo o demais. A supervivencia do rural debería ser unha prioridade en Galicia."                      (Marcos Pérez, Praza Pública, 04/05/18)

Podemos evitar que a traxedia de #ArdeGalicia se repita?

"Xornal de Vigo analizou as causas dos incendios acontecidos en Galicia o pasado outono, uns lumes que arrasaron 50.000 hectáreas en poucos días, principalmente, no sur da provincia de Pontevedra. Pero, pódese evitar que algo similar volva a acontecer no noso país?

Para tentar dar con algunha resposta, este medio falou con varias persoas con longa experiencia na xestión dos nosos montes. Entre eles, Antonio Ocampo, Presidente da Comunidade de Montes de Coruxo, Víctor Vidal, Presidente da Comunidade de Montes de Chandebrito, Gregorio Álvarez, Presidente da Comunidade de Montes de Valadares, e Uxío González, Presidente da Mancomunidade de Montes de Vigo.

Conversando con eles, parece que a única perspectiva de futuro pasa por establecer unha nova orde nos nosos montes, que tenden ao monocultivo de especies coma o eucalipto. Esta é unha especiq que crece moi rápido e polo tanto poden traer rendibilidade económica en moitos menos anos, pero ten un perigo: o seu comportamento co lume.

As árbores autóctonas de Galicia,frondosas, coma o carballo ou a nogueira, poden tardar medio século en medrar e, polo tanto, en xerar beneficios económicos, e as comunidades de montes están nunha difícil situación, posto que precisan de achegas e non atopan o apoio suficiente. Precisamente a axuda ás comunidades de montes, agora que definitivamente a cidadanía galega mobilizouse cara as cidades, parece unha cuestión esencial.

Así o verbaliza Antonio Ocampo: “Galicia é unha das zonas de Galicia máis ricas no forestal, pero ningún partido político aposta polo bosque. Hai zonas onde podes plantar cerdeiras, que teñen un crecemento máis lento, para 40 anos, pero o prezo do metro cúbico de eucalipto é de 15 euros aproximadamente, e o da cerdeira, 400”.

A axuda económica resulta imprescindible cando alguén comeza unha empresa que tardará seis décadas en dar froitos. Porque se non, obriga a ir ao rápido, aínda que a calidade do “produto” sexa menor. E, por iso, a plantación de especies como o eucalipto parecen inevitables, aínda que non únicas. “As árbores son unha inversión. Eu sempre digo: regálalle unha árbore a teu neto. O que non podes é dedicar a metade do monte a eucalipto, tes que ter unha produción equilibrada”, sostén Ocampo.

El lamenta un planeta que perdeu o seu equilibrio:“Se estudas o mundo, atópaste con que están eliminando selvas, expulsando indios do Amazonas polo petróleo e a madeira. O maior problema do mundo é o cambio climático”.

Pedro Sánchez, Gonzalo Caballero e o alcalde de Nigrán dan unha rolda de prensa en

A súa comunidade está conformada por un 60 hectáreas de frondosas, 50 de eucalipto e unhas 90 de pino, o ideal para el sería chegar ás 100 de frondosas e reducir polo tanto a superficie de pino e eucalipto.

OS RISCOS

Advirte dos riscos dunha nefasta ordenación do monte: “A finais dos 50 ou comezos dos 60 houbo unha loita encarnizada cos pastores, que foran expulsados dos seus pastos para plantar o eucalipto. E en moitas zonas a súa resposta, como vinganza, foi en forma de lumes. Isto amosa a importancia dunha planificación forestal consensuada”.

Tralos incendios, non se mantiveron os prezos do piñeiro e iso causou grandes perdas á comunidade de montes, defende: “A Xunta non tomou ningunha medida, cando debería subvencionar para que os prezos se mantiveran”.

Pola súa parte, a Xunta leva moitos anos adicando máis fondos á extención e prevención do lume que á ordenación do monte. E Tomás Fernández-Couto leva tamén 17 anos coma Director Xeral de Ordenación e Produción Forestal da Xunta (ou outros cargos similares do mesmo departamento), e vén gastando uns 100 millóns de euros anuais a actuar fronte aos incendios, e aproximadamente a metade na ordenación do bosque.

O cal non semella práctico, á luz dos datos e das reflexións dos expertos. Só no incendio do monte de Coruxo de 2017, perdéronse máis de millón e medio de euros. Polo tanto, parécelles pouca calqueira cantidade adicada á prevención, sobre todo agora que damos as costas ao monte.

Debemos ter en conta a excepcionalidade de Galicia en verán e, co cambio climático, tamén en outono: hai zonas de España moito máis secas, pero teñen tamén bastante menos vexetación, noutros lugares hai vexetación pero esta mantense húmida. Pero nesas datas Galicia, e o norte de Portugal, sofren a mestura de espesa vexetación e seCA ambiental, algo único que axuda a entender o acontecido.

Para Víctor Vidal é claro que “hai que dedicar máis diñeiro e recursos na prevención que na extinción. Porque en casos coma o deste verán, todo era tan grande que nin con recursos. o vento facía que as follas voaran a quilómetros”.

MÁIS PREVENCIÓN QUE EXTINCIÓN

Uxío González sostén tamén que “é evidente que se o que gastaran en extinción o gastaran en prevención, con zonas de frondosas, sería mellor e máis barato a longo prazo”. E fálanos doutra especie perigosa para nós e o noso ecosistema, a acacia:“É bastante máis prexudicial que o eucalipto, moito máis fácil de eliminar. Eliminamos a metade do eucalipto de Saiáns sen gastar un duro, coa axuda de voluntarios. Pero a acacia propaga aínda máis o lume, non vale nada a madeira e necesítanse produtos químicos para eliminala”.

Conclúe: “É a verdadeira invasora. Trouxerona polo mesmo, ter crecemento rápido, fácil. O eucalipto non é tan malo, simplemente hai que acotalo. A acacia nin sequera ten valor comercial ningún, custa máis cortala. Polo menos o eucalipto dáche un duro, as cousas hai que poñelas na balanza”.

As comunidades de montes son asociacións sen ánimo de lucro, pero necesitan beneficios para poder realizar tareas máis custosas do que poderiamos pensar. Así, aclara Víctor Vidal: “Agora moitos queren colaborar na reforestación, veñen con 2.000 euros e pensan que reforestas con iso. E con 13.000 euros compras 2.000 árbores, e só para unha hectárea plantas xa 700… E se encima plantas frondosas, que son para dentro de 35 anos… A venda de madeira non dá para manterse.”

COMO RENDABILIZAR O QUEIMADO

E engade: “Unha tonelada de madeira pagabana a 30 euros, agora a 20 ou 15. Hai moitas comunidades de montes que estes anos terán moitos gastos e non ingresarán como para sufragalos, o que é un gran problema. A administración axuda pouco”. E se están en apuros, quen vai coidar o monte ou preocuparse por que non se convirta nun monocultivo?

Vidal é da opinión de que a nivel político as comunidades de montes, máis que inimigas, deberían verse coma aliadas: “Entender que non temos ánimo de lucro, e o diñeiro reinvírtese na parroquia para todo o mundo, para calquera que queira desfrutar dela, polo que penso que deberiamos ter outro réxime fiscal, é triste que aínda por riba teñan que clavar o IVE”.

O feito de plantar é educativo para os nenos, defende Ocampo. E a realización de xornadas para a aprendizaxe medioambiental pode estar tamén na axenda das comunidades. En Chandebrito, o 24 de marzo organizaron un acto para facer reflexión e darse a coñecer. Plantaron 5.000 árbores, quedan outro tanto por plantar: “Todo especies autóctonas, excepto o pino piñoneiro, porque ten piñóns, para dar de comer á seguinte xeración de esquíos”.

Vidal ten as ideas claras: “Pensamos nun monte máis diverso, máis natural. Si que é certo que o diñeiro do eucalipto axuda a investir máis diñeiro noutras especies, ou en infraestructuras. Fixemos xornadas medioambientais para decir que non debe ser cultivarse só a especie que permitiu organizalas, o cal é curioso”.

Son contas fáciles na teoría pero difíciles na práctica para as comunidades: “O valor da madeira de nogueira ou carballo é moito máis elevada, pero para un eucalipto tes que esperar dez anos, para o carballo 60, que xa cortaches 4 ou 5 veces o eucalipto. Se vives exclusivamente da venda de madeira… Agora están con cousas pioneiras, marmelada de frores silvestres, cogumelos…“, o cal podería supor unha nova esperanza para o futuro.

É complicado: “En moitísimas zonas, o bosque autóctono está desaparecendo porque precísase rendibilidade, e se non tes outras instalacións, coma un colexio ou unha canteira que proporcione diñeiro ao ano, de plantar carballos non vas vivir. O carballo non permite que o bosque se poida autoxestionar e manter“.

De tódolos xeitos, Vidal advirte: “Debería existir unha coordinación única entre os operativos de incendios, e deberían estar en mans públicas. Hai equipos de extinción que se alugan a empresas, e iso tería que ser algo público cun soldo fixo, e se non hai incendios cobran e traballan igual, en labores de prevención, porque traballo sobra. Non deberían existir pluses en nómina por sortear un incendio”.

MONOCULTIVO DO EUCALIPTO

En Chandebrito, na superficie comunal, o 75% das árbores son piñeiros e o 15% eucaliptos, na privada un 80% de eucalipto e 15% de eucalipto, o restante para as demais especies: “Os montes están converténdose nun monocultivo de especies pirófilas, e en xeral están pouco coidados, algo que resulta clave. Por exemplo, grazas ao cinto amplo entre o monte e as casas, salváronse a maior parte delas, excepto dúas, unha delas tiña ventanais de madeira que arderon coas follas, as de pedra aguantaron”.

Habería unha porcentaxe ideal de especies autóctonas, tendo en conta o biolóxico, e unha porcentaxe lóxica, sostible ecomómicamente. Porque a comunidade necesita ingresos: 

“Chandebrito ten uns 490 habitantes, non importa moito no censo electoral. E moitas das súas infraestruturas teñen que partir da inversión directa da comunidade de montes”.

“O equilibrio estaría en non plantar máis do que se poida coidar”, conclúe o seu presidente. Pero máis aló de suxerencias concretas, o perigo sempre estará maís ou menos preto de nós e así o manifesta Gregorio Álvarez: “Se fora só en Vigo… pero ardía toda Galicia, e os medios son limitados. Pódense tomar moitas medidas, pero non se pode asegurar ao 100% que non volverá ocorrer. O máis importante é alonxar as árbores pirófilas das vivendas. Hai moitas formas de polo menos minimizar, pero eu recorrín a zona de Coruxo e hai carballo queimado, non se pode garantir nada”.                   (Xornal de Vigo, 02/05/18)

Galicia, atlántica e olivareira... o aceite producido unicamente coa variedade Brava galega supera o parámetro marcado pola Comisión Europea para poder outorgarlle propiedades saudábeis

"Nos últimos dous lustros vénse desenvolvendo un interese científico ao redor da oliveira galega. 

O fito máis destacable acontece no ano 2015, cando Patricia Reboredo Rodríguez realiza unha tese na Universidade de Vigo para o Departamento de Química Analítica e Alimentaria, na Área de Nutrición e Bromatoloxía, chamada “Caracterización aromática y fenólica de aceitunas y aceites de oliva producidos en Galicia”. 

Os resultados desta tese veñen a confirmar que, das vinte mostras de ADN de oliveiras galegas recollidas nese estudo, existen dúas variedades cuxos xenotipos son distintos ao resto de variedades rexistradas na base de datos do Banco de Germoplasma Mundial del Olivo (BGMO) da Universidade de Córdoba; ou dito doutro xeito, a constatación da existencia das dúas primeiras variedades galegas de oliveira recoñecidas coma tales.

Estas dúas variedades foron denominadas como Brava galega e Mansa galega, mantendo así o nome que popularmente sempre se lles deu nas bisbarras oleícolas galegas. Nesta tese doutoral, única na súa especificidade sobre o oliveiral galego, tamén se indica que un aceite producido unicamente coa variedade Brava galega supera o parámetro marcado pola Comisión Europea para poder outorgarlle propiedades saudábeis. 

E por se non fose abondo, hai outro dato científico que se engade en dita tese e que afonda un chisco máis no iceberg da oliveira en Galiza: deses vinte exemplares analizados, existen outras dúas mostras de oliveiras do país que aínda non están rexistradas e que tampouco coinciden coas existentes na base de datos da BGMO. 

Os feitos falan por si mesmos. E se os feitos subliñan que o presente olivareiro galego está moi vivo, o pasado agocha un cultivo que sufriu moitas estocadas, algunhas delas case mortais.

Auxe e supervivencia fronte ao esquecemento

Houbo tempos en Galiza no que as oliveiras tiñan abundante presenza nalgunhas comarcas galegas e supuñan unha notábel fonte de financiamento e traballo. A constancia escrita vén dende Afonso X o Sabio, nas súas Cantigas de Escarnio e Maldizer.

 Na Idade Media, dende as Médulas no Bierzo, a carón do río Sil e os seus afluentes, a través do Miño e ata chegar ás Rías Baixas, espalladas entre o verdor das carballeiras, castiñeiros e lameiros, protexidas do frío nas concas fluviais do sur galego, as plantacións de vides e oliveiras convivían nesta terra. 

Unha análise histórica podería situar a expansión da oliveira en Galiza da man dos conquistadores romanos, uns dos mestres desta planta sacra. 

O historiador romano Estrabón menciona no volume 3 de Geographika que os indíxenas galegos empregaban graxa animal na súa dieta, o que nos leva a dar verosimilitude á orixe romana do aceite en Galiza; unha planta que, a xulgar polos mapas de Begoña Bas no seu libro “Os muíños de aceite en Galicia: estudio preliminar”, concentra a cultura ancestral olivareira na bisbarra do río Sil na súa entrada a Galiza entre as provincias de Ourense e Lugo, illadamente en Lobios, o Val de Ourense e Monterrei, e xa máis afastado, o concello de Vedra, na Coruña. 

Esta localización xeográfica das zonas nas que se atopan ou atopaban vellos muíños aceiteiros, permite formular ligazóns entre as explotacións auríferas que os romanos fixeron polo leste da antiga Gallaecia, e os cultivos de gusto romano que trouxeron canda eles, como son o viño e o aceite. Así, os invasores plantaron vides e oliveiras nos lugares máis solleiros e máis preto dos xacementos auríferos nos que traballaban.

 Aínda hoxe, se os ollos están adestrados, se albisca esta secular parella nalgúns socalcos do pai Miño e o seu irmán Sil.

Daquela, a que se debe que a existencia de oliveiras sexa tan escasa na Galiza actual? Así como outros cultivos, coma o viño, mantiveron a súa presenza de xeito máis ou menos vizoso no país, as plantacións de oliveiras non tiveron tanta sorte. 

Contan as crónicas do século XV que os Reis Católicos, para castigar o rebelde pobo galego (revoltas irmandiñas e insubordinación da maioría da súa nobreza) e para favoreceren a recentemente conquistada Andalucía, crearon unha draconiana fiscalización ás oliveiras galegas, mediante as alcabalas, impostos ás transaccións, e o reforzamento dos dezmos, o que provocou a corta de milleiros destas árbores, cunha sonada excepción: as terras de Monforte, onde os Reis Católicos premiaron a fidelidade do Conde de Lemos, unha argumentación histórica que sostén a notábel presenza de oliveiras centenarias e ata oliveirais nas zonas do val de Monforte, Quiroga, Ribas de Sil e Larouco. 

Pero a historia da oliveira galega reservaba máis calamidades para o patrimonio botánico do país. En documentos de séculos posteriores, houbo unha nova tentativa de consumalo ecocidio; no século XVII fálase dunha nova norma anti-oliveira por orde do Conde Duque de... Olivares para reforzar os seus latifundios olivareiros sevillanos. 

Despois de séculos escuros nos que o aceite familiar se levaba ao muíño máis próximo para facer a moenda, ou se facía para algún pazo ou bispado provincial, e máis alá dun pequeno pulo nos comezos do século XX grazas ás recentemente creadas factorías conserveiras de peixe das Rías Baixas, o oliveiral galego esmorece. 

Tan só se mantén unha produción local nalgunhas zonas olivareiras ata comezos da década dos setenta do século pasado, ficando tan só producións familiares illadas e pensadas para o autoconsumo.

Un presente de pioneiros... e non tanto

Hai corenta anos a histórica presenza de oliveiras en Galiza acreditábana algúns eidos illados con vellas plantacións nas comarcas olivareiras de Verín e Quiroga. As escasas superviventes que non foron cortadas nos séculos escuros medraban preto de mosteiros, reitorais, camposantos, capelas e igrexas. As oliveiras pertencentes á Igrexa foron respectadas por mor do emprego desta planta nos rituais de defuntos e Pascua. 

A finais do século XX, a Xunta do bipartito do PSdeG e BNG impulsa unha serie de plantacións en determinadas zonas de tradición olivareira mais que caen no esquecemento co cambio do goberno galego.

 De xeito privado, algúns viticultores da zona de Quiroga, como as adegas Mondelo ou Val de Quiroga, comezan a elaborar o aceite que tradicionalmente facían na casa, mais con nova maquinaria e de xeito industrializado e volven recuperar árbores centenarias e ata milenarias, multiplicando ditas castes mediante o tradicional estacado. En 2015 a APAG –Asociación de Produtores de Aceite e Oliva de Galicia– calculou a produción en aproximadamente 7.000 litros de aceite galego virxe extra. 

 Ao tratarse de cantidades pequenas cunha distribución minifundista do cultivo e cunha elaboración de castes case extintas, o resultado comercial é que o valor deste aceite no mercado sexa moito maior ca a meirande parte dos aceites do resto do Estado. Hoxe en día, o prezo medio aproximado do aceite galego virxe extra para o consumidor final é duns 25 euros o litro, podendo chegar aos 30 euros en cultivo ecolóxico.

A Xunta amosou certo interese neste cultivo nestes últimos anos, e vén dotando de axudas e subvencións á gran marca de aceite producido en Galiza, a ourensá Aceites Abril, que leva xa varios anos apostando maioritariamente por variedades coma a Picual e a Arbequina, ambas e dúas foráneas, e plantándoas nun sistema superintensivo de cultivos con marcos de metro, o que acelera a entrada en produción, mais co resultado dun aceite de moito menor valor engadido có procedente de castes autóctonas, dada a grande oferta deses dous aceites por todo o Estado.

Casas produtoras coma Olei, aceites José Galán, Val de Quiroga, Ouro de Quiroga ou aceites Figueiredo veñen traballando na posta en valor do aceite autóctono. En febreiro de 2015 créase a Asociación de Produtores de Aceite e Oliva de Galicia (APAG), que conta entre os socios con algunha das empresas citadas e que nace coa finalidade de crear un tecido produtivo e colaborativo mediante o cal formular iniciativas no sector olivareiro galego, implicando á administración galega nesta posta en valor. 

Este mesmo ano, a APAG solicitoulle á Xunta unha denominación de orixe (DO) protexida para a produción olivareira galega, a primeira pegada dunha longa mais apaixonante andaina na procura de poñer en valor esta planta, que ademais de mediterránea, tamén pode ser atlántica.

Os avais científicos manifestados na tese de Patricia Reboredo veñen a reforzar o que nalgunhas zonas do país era unha realidade histórica. O pasado 5 de abril de 2017, o CSIC, a través do Grupo de Viticultura da Misión Biolóxica de Galicia xunto coa Fundación Juana de Vega e a APAG, presentaron o proxecto de investigación “Caracterización e recuperación de variedades de oliveira autóctonas de Galicia” no que, ao longo de 4 anos, farán unha prospección exhaustiva nas catro provincias galegas para recoller, analizar e producir mostras de aceite co fin de obter unha xenealoxía fiábel para estruturar as futuras plantacións e producións de aceites galegos.

As castes acabadas de descubrir e as que aínda fican por descubrir non son máis que a crónica dunha nova vida anunciada, un cultivo que ten todos os requirimentos para volver a ser non só unha maneira de aproveitar os minifundios para o autoconsumo, senón un xeito de profesionalizar o sector a través da súa xestión cooperativa e asociativa, e unha saída laboral de futuro no rural galego, cuns custes económicos e de tempos menores en comparación aos coidados que se lle dan ao tradicional bacelo.

Os produtos da oliveira galega, e o seu máximo expoñente, o aceite virxe extra galego, están chamados a ser unha das referencias na xa sonada gastronomía galega."                (Paco Paz, O Salto, 26/10/17)

Así se está a crear o supercarballo galego

"Un carballo mellorado xeneticamente, que medre máis rápido e proporcione madeira de calidade e así deteña a entrada de plantas foráneas. Este é o obxectivo dun proxecto da Fundación Juana de la Vega e o Centro de Investigación Forestal de Lourizán, que agora entra na súa fase decisiva.

 Nos próximos meses plantaranse os primeiros exemplares mellorados en Trasmirás, Santa Comba e Chantada. Os novos carballos medrarán en varias leiras de titularidade pública, tanto na zona atlántica como na Galicia oriental.

En que son diferentes estes carballos? A Fundación Juana de la Vega explica que xuntan materiais xenéticos de diferentes procedencias xeográficas, dentro da mesma zona climática galega. O obxectivo final é que nos viveiros privados se poidan vender carballos máis robustos e con garantías de éxito.

 Árbores que medren máis rápido pero que tamén proporcienen madeira de mellor calidade.

Para conseguilo, recolléronse 24.000 landras en carballeiras de Quercus robur. Esas landras xerminaron en varios viveiros —Viveros Costa de Lóngaras (Abadín) e Centro Forestal Rías Baixas (Vilaboa)— durante dous anos, desbotándose os peores exemplares. 

Agora plantaranse no monte co obxectivo de, ao final, facer unha nova criba, escollendo os que mellor se adapten. Para isto, plantaranse xuntos -uns 2.500 por hectárea- de xeito que teñan que competir tanto pola luz como polo alimento. 

Tras unha terceira criba, a Fundación explica que “estes exemplares formarán parte das catro carballeiras selectas melloradas de carballo de Galicia como fonte de semente de calidade para a produción de plantas de viveiro e a súa posterior plantación forestal”.

 A iniciativa botou a andar en 2015 e, segundo Campo Galego, os primeiros exemplares sairán dos viveiros cara tres fincas do Banco de Terras en inverno.  A meta final é crear, en palabras do Centro de Lourizán, unha “auténtica reserva xenética do carballo na nosa xeografía”.             (Galicia Confidencial, 20/07/17)

Propostas para mudar o rural galego: cambiar os usos da terra, potenciar as cabeceiras de comarca e fusionar concellos

"Potenciar as cabeceiras de comarca para concentrar servizos básicos, fusionar concellos e artellar un novo modelo de aproveitamento das terras improdutivas. Estas son tres dunha serie de propostas para mudar o rural galego, saídas do Foro Económico de Galicia, plataforma de transferencia de coñecemento das universidades e empresas galegas á sociedade, que reuniou este xoves en Ribadavia a economistas e empresarios para buscar solucións de futuro para o rural galego, para o seu desenvolvemento económico e para a mellora da calidade de vida nel.

Na cita, baixo o título 'Propostas para a Galicia rural do século XXI', 25 investigadores analizan propostas de Juan Picos e María Xosé Vázquez, da Universidade de Vigo; David Peón, da Universidade da Coruña; Melchor Fernández e María do Mar Pérez, da Universidade de Santiago; José Manuel Andrade, da Fundación Juana de Vega; José González, do Casal de Armán, complexo de enoturismo no que se celebra a xornada, e dos coordinadores da xornada, Albino Prada, do Grupo de Investigación Governance and Economics Research Network Gen, e Edelmiro López, experto en economía rural e profesor da Universidade de Santiago.

Os traballos dos economistas e empresarios participantes propoñen solucións para o rural galego, que representa o 75% do territorio pero só conta co 25% da poboación e menos do 20% do PIB.

“O rural xa non é principalmente agrario, mais aínda non é outra cousa”, destacou Edelmiro López nas primeiras sesións da xornada. Segundo os seus datos, só a cuarta parte dos habitantes do rural galego teñen a agricultura como actividade principal. Neste contexto, as propostas do Foro Económico de Galicia para evitar o declive do rural galego baséanse en tres enfoques: os habitantes, as terras e as demandas actuais da sociedade. 

Os expertos reunidos en Ribadavia apuntan medidas destinadas a xerar novas oportunidades económicas e de emprego e solucións para a dotación de servizos públicos e privados, a través da súa concentración nas cabeceiras de comarca e da mellora do transporte e o acceso a Internet. Tamén se propón a reorganización administrativa, a través da comarcalización ou fusión de concellos. 

Para as terras lánzanse medidas dirixidas a que as terras abandonadas produzan, partindo dunha ordenación dos usos (agrogandeiros, forestais, industriais, turísticos). Todas esas medidas, recalcan, deben ter como base as demandas que o conxunto da sociedade fai actualmente ás áreas rurais.

Entre os puntos tratados na xornada están medidas lexislativas que permitan resolver o uso das terras entre propietarios de terras, residentes no rural e non residentes (empresas). Só o 22% das terras está actualmente dedicado a cultivos e pastos, polo que propoñen estudar o aproveitamento agrario e forestal por parte de non residentes do territorio abandonado e improdutivo e o aproveitamento dos recursos ligado ao turismo.

Sobre a reorientación do modelo produtivo das explotacións agrarias, poñen o foco na aposta pola diferenciación dos produtos agrarios e as marcas de calidade e na utilización das axudas aos investimentos das explotacións, os pagamentos agroambientais e outras medidas para fomentar sistemas máis ligados á terra.

As medidas esbozadas tamén inclúen o desenvolvemento das industrias agroalimentarias, a través de políticas públicas máis selectivas; a diversificación produtiva e apoio aos novos emprendementos no medio rural e o apoio económico á explotación forestal.

A Xunta, indican os expertos, xestiona o 40% dos montes e converteuse no maior vendedor de madeira de piñeiro. Neste contexto, chaman a atención sobre aspectos como incentivos fiscais ao investidor forestal e servizos de apoio ao produtor.

Por último, lanzan a idea de creación dunha rede de infraestruturas de usos múltiples. Ante a dificultade de acceso a servizos como banca, tendas, sanidade, ensino ou transporte, economistas e empresarios propoñen medidas como concentrar nas cabeceiras de comarca e nunha soa instalación a combinación de servizos de educación, cultura, sanidade, entre outras cuestións, informa a Universidade de Vigo."                   (Galicia Confidencial, 01/07/16)

Permacultura nos cultivos, nas vivendas, nas cooperativa...

"-Por que consideras que a permacultura non ten máis presenza mediática?

-Non interesa algo como a permacultura nos medios. Non ten repercusión porque non hai beneficio económico detrás. Non hai forma por agora de que o mercado se faga co pastel. Que estea nos medios é importante para dala coñecer. E sobre todo é importante que a xente que manda empece a saber o que é.

-A permacultura naceu como un modo de agricultura respectuoso coa terra, mais agora vai moito máis aló. No suplemento explicamos, no artigo introdutorio, o modo en que a permacultura se entende agora. Para quen non saiba o que a permacultura é, como se podería definir de maneira sinxela?

-A permacultura é unha ciencia multidisciplinar de deseño que engloba as relacións humanas e medioambientais. Naceu como un modelo de agricultura, pero estendeuse moi rápido. Ten uns principios éticos moi claros, e tamén uns principios de deseño. Basicamente, consisten no respecto e na sostibilidade, a nivel humano e social.

-En que consiste a permacultura como modelo agrícola?

-A agricultura actual é causante de gran parte do cambio climático. Simplemente o modelo de transvase do produto dunhas zonas a outras supón unha queima de combustíbel bestial. Dentro do ámbito da permacultura, na agricultura sinérxica a terra non se laborea e imítanse os patróns da natureza.

-A permacultura aplícase tamén aos modelos de construción. Neste A Fondo fálase da bioconstrución. En que consiste?

-A bioconstrución procura construír buscando o menor impacto ecolóxico posíbel. Para iso hai que pensar no gasto enerxético que require calquera tipo de material que se utilice. O cimento é unha das causas máis importantes de contaminación do mundo. Seguindo á permacultura, adáptanse a cada zona os principios de deseño e éticos. Non é o mesmo construír no Colorado, onde o teito das casas ha de estar ao nivel do chan, ca en Galiza, onde a madeira sería o material recomendábel, malia a ter mala sona no país por considerarse que non aguanta..

-No suplemento abórdase  a situación da permacultura en Galiza. Que nos podes adiantar?

-Malia ao silencio e o descoñecemento da permacultura en todos os medios, eu penso que si está habendo un boom, soterrado, ao igual que no tema da agricultura ecolóxica. Para min o exemplo máis claro é a cooperativa integral do Noroeste, baseada na cooperativa integral catalá.

-En que consisten as cooperativas integrais?

-Trátase de vivir dunha maneira máis razoábel. Moita xente, con distintas actividades, con distinto tipo de producións ou bens, xúntanse nunha cooperativa e fan intercambio entre eles á marxe do sistema económico imperante. Teñen moeda propia, banco de traballo e unha serie de condicións propias. É como unha especie de burbulla dentro do mercado. Por agora, a catalá, que foi a primeira, funciona moi ben. Nela, ademais, tamén se traballan o mercado exterior. 

-Ti traballaches como monitor este verán no horto infantil ecolóxico de Carballo. Nos obradoiros coas e cos cativos aplicaches os principios da permacultura. No A Fondo contas algo desta experiencia. Como foi?

-Experiencias como estas son importantes porque neles están as rendas no futuro e é moi importante que tomen conciencia. Houbo algo que me parece moi curioso. Unha cantidade considerábel de nenos preguntábanme cando iamos facer cartos. Creo que é triste. O descoñecemento por parte dos líderes do termo permacultura fai que non haxa unha aplicación en base a iso. A horta escolar está moi ben, ten un potencial enorme, o que quere dicir que hai moito potencial desaproveitado aínda.

-No suplemento, relátase tamén en primeira persoa a experiencia da empresa Biochousa, unha horta de cultivo ecolóxico en Mondariz…

-Biochousa é un exemplo claro de cómo este formato é totalmente válido e con proxección de futuro canto á economía. Galiza pódese converter co paso do tempo nun dos viveiros xa non só de España senón tamén de Europa. En Biochousa son un exemplo claro de cómo traballando de forma natural podes facer un negocio.

-No A Fondo entrevístase tamén o biólogo galego César Lema, pola súa importancia na difusión dos principios da permacultura…

-É como un apostol. É un precursor, alguén que vai por diante. Hai xente que, coma min, ou mil máis, somos afeccionados, e aos seus textos e aos seus libros acudimos para informarnos. Tendo en conta que a permacultura ten que ser aplicada en cada parte segundo as súas necesidades,  ten ademais o valor de ser galego."             (Sermos Galiza, 23/09/2014)